|
شماره اول سال اول ماه ثور 1387 |
|
ایزداشلیك می یا فكرداشلیك؟
امیر خسرو, جامی و نوایی قصیده لری نینگ مقایسه و تحلیلی گه دایر
امیر الكلام نظام الدین علیشیر نوایی نینگ قصیده لری اونچه كۉپ بۉلمسه هم, دری تیلیده یازگن «تحفه الافكار» قصیده سی فلسفی - اجتماعی فكر لر و ادبی_ بدیعی صنعت لری بیلن قصیده ژانری نینگ یوقاری چۉققی لریدن جای آلگن. كۉپینچه قصیده دېگنده, مدحیه و مدحیه - مرثیه لر كۉزگه تشلنه دی, چونكه غزنوی لر و سلجوقی لر دوریده عنصری, فرخی, عسجدی, ظهیر فاریابی لر كبی اۉته مشهور و ماهر قصیده سرا شاعرلر قصیده نی بدیعی لیك و گۉزه ل لیك نقطة نظریدن شعرنینگ اېنگ یوقاری چۉققی لریگه كۉته ریب, اونی شاهلر و امیرلر نی مقتش بیلن چېگره لنتیریب قۉیگن لری سببلی, كېینگی شاعرلر هم قصیده نی شو موضوع لرگه قره تیب, یازدیلر. باریب - باریب قصیده مدح و ثنا وسیله سیگه ایله نیب قالدی. مدحیه قصیده لر اۉزیگه خاص توزیلیش گه اېگه. اونده, تغزل یا تشبیب یا نصیب, گرېز یا قاچیش, اصل موضوع یعنی مقتاوگه قیتیش, دعاییه, حسن طلب یا مخلص كبی ركن لر موجود. اما بعضی بیر رسالت لی شاعرلر جمله دن حكیم ناصر خسرو بلخی و سنایی غزنوی گه اۉخشه گن شاعرلر قصیده نی توزیلیش و موضوع نقطة نظریدن بوتونلی اۉزگرتیردیلر. بونده ی شاعرلر قصیده نینگ شكلی نی تغزل و گرېز و حسن طلب كبی ركن لردن بوتونلی چېتله تیب, بیرینچی بیت یعنی مطلع دن باشلب كۉزگه توتگن موضوعنی یاروتیب بېریش گه كیردیلر. شونینگدیك قصیده نینگ موضوعینی كۉپراق پند و نصیحت, فلسفه و حكمت, اخلاق و آداب, علم و معرفت, تصوف و عرفان كبی موضوع لرگه قره تدیلر. امیر خسرو دهلوی - بلخی هم قصیده نی مدح موضوعیدن, فلسفه و حكمت, پند و نصیحت كبی موضوع لرگه قره تگن شاعرلردن بیری حسابلنه دی. بو اتاقلی شاعرنینگ لجه الابرار « دریای ابرار» ناملی فلسفی - اخلاقی و اجتماعی قصیده سی كېینچه لیك مولانا عبدالرحمن جامی و میر علیشیر نوایی لر دقتینی اۉزیگه تارتیب لجه الاسرار و تحفه الافكار قصیده لرنینگ یره تیلیشیگه سببچی بۉلدی. جامی و نوایی زمانداش و فكرداش شاعرلر اېدیلر. ایكله شاعر هم خسرو دهلوی گه ارادت و اخلاص قۉییب, اونینگ غزل لریگه نظیره لر یازیب, اونینگ نامینی هر دایم حرمت بیلن تیلگه آلگن لر. لجه الابرار قصیده سی گه هم نظیره یازیش شونده ی اخلاص و حرمت نتیجه سی دېیلسه, خطا بۉلمه یدی. چونكه ایتیب اۉتگنیمیز دیك تتبع قیلیش گه لایق فلسفی, عرفانی و اجتماعی قصیده لرنینگ سانی فارس ادبیاتی ده كم اېمس.
مقاله سرلوحه سینی «ایزداشلیك می یا فكرداشلیك؟» دېب بېلگی لگنیمیز گه قیتسك, لجه الابرار, لجه الاسرار و تحفه الافكار قصیده لری شكل, یعنی وزن, قافیه و ردیف نقطة نظریدن هم, مضمون یعنی آلغه سوریلگن غایه لر نقطة نظریدن هم بیر - بیریگه اۉخشه گن حالده بدیعی صنعت لر, سۉز اۉیین لری همده بعضی بیر غایه و مضمون نینگ آلغه سوریش یا كه بیان قیلیش اسلوبی نقطة نظریدن فرقلی دیر. بو موضوعنی بیلیب آلیش اوچون, اوچله قصیده نینگ مطلع لری یېترلی دیر. امیر خسرو نینگ قصیده سی بونده ی باشلنه دی: كۉس شه خالی و بانگ غلغلش درد سر است هر كه قانع شد به خشك و تر, شه بحر و بر است جامی قصیده سی نینگ مطلعی بوندن عبارت: كنگر ایوان شه كز كاخ كیوان برتر است رخنه ها دان كش به دېوار حصار دین در است و نوایی بو مطلع نی جواباً یازه دی: آتشین لعلی كه تاج خسروان را زېور است اخگری بهر خیال خام پختن در سر است اوچّله قصیده باشله نیشی دن-آق شاه نی آگاهلنتیره دی, شاهلیك شأن و شوكتی, زېب و زینتی, درد سر و خام خیال اېكن لیگینی اۉقتیره دی, اونگه كۉنگل قۉیمسلیك, او بیلن مغرورلنمسلیك ضرورلیگینی بیلدیره دی. اما شاعر لرنینگ هر بیریسی, اۉزیگه خاص اسلوب, اۉزیگه خاص بۉلگن سۉز صنعت لری بیلن بیان اېته دی. امیر خسرو مطلعی نینگ بیرینچی و ایكینچی مصرع لری آره سیده مستحكم رابطه اۉرنه تیلمه گن. چونكه, بیرینچی مصرعده قطعی قیلیب, شاهلرنینگ نقاره سی بۉش و غلغله سی باش آغریغی دېب ایتیلسه, ایكینچی مصرع ده هۉل و قوروققه قانع بۉلگن كیشی بحر و بر یعنی یېر و سوو پادشاهی دیر, دېب, حكم چیقره دی. بو ایكی مصرع ده فقط خشك و تر, بحر و بر آره سیده تضاد صنعتی موجود, اما هۉل و قوروققه قانع بۉلگن كیشی قنده ی قیلیب, بحر و بر پادشاهی بۉلیشی ممكن لیگینی اثباتلب بېرمه یدی. جامی نینگ مطلعینی هم جوده گۉزه ل و مستحكم دېب, بها بېره آلمه ی میز, چونكه اونده هم, ایكی مصرع آره سیده گی منطقی رابطه یوزه گه كېلمه گن. شاهلر قصری كنگره سی, دین قۉرغانی نینگ رخنه سی(تېشیگی) دېب, حكم چیقه ریلگن بۉلسه هم, بونینگ اوچون دلیل و اثبات كېلتیریلمه گن. شونینگ دېك, بیرینچی مصرع سست راق واقع بۉلگن, چونكه شاه ایوانی نینگ كنگره سی, دین قۉرغانی دېواریگه رخنه سالسه هم, آسمان قصریدن یوقاری راق دېب, ایتیله دی. نوایی نینگ مطلعی خسرو و جامی لرنینگ مطلع لریدن انچه اوستون توره دی. بو دعوامیز نینگ اثباتی قوییده گی لردن عبارت: 1. نوایی قصیده سی نینگ مطلعیده, بیرینچی و ایكینچی مصرعلر آره سیده اوزیلمس منطقی رابطه موجود, بیرینچی مصرع ایكینچی مصرع گه یۉل آچیب بېره دی, ایكینچی مصرع بیرینچی مصرع نی ایضاحله یدی و هر ایكله مصرع بیر - بیرینی قۉللب قوت لیدی. قیزیل لعل, آلاوگه اۉخشه یدی. آلاو خام نرسه لرنی پیشیریش اوچون قۉللنه دی, لعل 2. نینگ جایی تاجده و تاج نینگ جایی باشده دیر. البته خام خیال لر هم باشده بۉلگنی سببلی, آلاو و خام خیال بیر جایده بۉلیشی كېره ك. بو ایكی مصرع آره سیده معنا و بدیعی لیك نقطة نظریدن اوزیلمس مستحكم رابطه نی اوزیش ممكن اېمس لیگی, بو مطلع اۉته ماهرلیك بیلن یازیلگنی دن دلالت بېره دی. 3. نوایی نینگ مطلعینی شعری صنعت لر مجموعه سی, یعنی تۉپلمی دېیش ممكن, چونكه لعل و آتش آره سیده تشبیه, لعل, تاج و زېور آره سیده مراعات النظیر, تاج بیلن شاه آره سیده تناسب صنعت لری موجود. آتشین لعل تشبیهی ده تشبیه حرف لری یۉقلیگی, اونینگ كوچینی آشیره دی, چونكه لعل نی آتش, یعنی آلاوگه اۉخشه یدی دېمه یدی, بلكه لعل نینگ اۉزینی آلاو دېب, حكم قیله دی. دېمك, شو سببلی او, بلیغ تشبیه لردن حسابلنه دی. شونینگدیك ایكینچی مصرعده اخگر و پختن (چۉغ و پیشیریش) آره سیده منطقی تناسب بۉلسه, خام و پخته (خام و پیشیغ) آره سیده تضاد صنعتی موجود. ایكله مصرع نی بیر - بیریگه سالیشتیریب قره لسه, بیرینچی مصرع مبتدا, ایكینچی مصرع خبر, بیرینچی سی مدعا, ایكینچی سی مثل, بیرینچی سی لف, ایكینچی سی نشر دېب هم ایتیش ممكن. 4. شعرنی شعر قیله دیگان نرسه, غیر حقیقی, یعنی مجازی تصویرلشگه باغلیق دیر. شاعرنینگ خیالیده یره تیلگن تصویر, قنچه لیك غیر حقیقی, یعنی مجازی بۉلسه, اونینگ بدیعی لیگی و تصویری اوشنچه كوچلی راق بۉله دی. نوایی نینگ مطلعیده هم شونده ی مجازی تصویر یره تیلگنیگه گواه بۉلدیك. بیرینچی مجازی تصویر, لعل دن یسلگن چۉغ بۉلسه, ایكینچی مجازی تصویر, خیال نینگ خام لیگی, اوچینچی مجازی تصویر, خام خیال نی لعل النگه سی یاردمیده پیشیریش, تۉرتینچی مجازی تصویر, تاجنی, چۉغی لاویللب تۉرگن اۉچاغ دېب, تصور قیلیش دیر. البته سۉنگی تصویرنی شاعر آچیب بېرمه یدی, اما تاج نینگ كۉرینیشی هم, آلتین دن یسلگنی هم, اونده یانیب تورگن لعل نینگ چۉغی هم, آلتین اۉچاغ نی اېسلته دی. 5. نوایی نینگ آنه تیلی دری بۉلمسه هم, تحفه الافكار قصیده سی ده سۉز اۉیینینی نهایت مهارت بیلن كۉرستگن. مطلع ده (جیم و خ) حرفلری آلتی مراتبه, تاج, خسرو, اخگر, خام, خیال و پختن سۉزلریده كېلتیریلگن. 6. جامی ایكی مصرع دن عبارت بۉلگن بیر مطلع ده بېش مراتبه سۉزنی قیسقرتیریش گه مجبور بۉلگن. بیرینچی مصرع ده «كنگره» سۉزینی «كنگر», «شاه» سۉزینی «شه», «كه از» سۉزلرینی «كز» قیلیب قیسقرتیرگن بۉلسه, ایكینچی مصرع ده « كه اش» سۉزلرینی «كش» و «اندر» سۉزینی « در» قیلیب قیسقرتیره دی. خسرو هم «شاه» سۉزینی هر ایكله مصرع ده «شه» قیلیب قیسقرتیرگن. سۉزلرنی قیسقرتیریش و تلفظینی اۉزگرتیریش كته عیب حسابلنمسه ده, یېتوك و اتاقلی شاعر لر هېچ بۉلمه گنده مطلع ده كۉپراق كوچ صرفلب, سۉزلرنی یخشی لب تنلش ضرورتینی سېزیب, شعرنینگ مطلعینی بې عیب و نقصان سیز یره تیشگه اورینه دیلر. نوایی نینگ قصیده سیده هم سۉز قیسقرتیریشی موجود, لیكن مطلع بیتی ایتیب اۉتگنیمیز دېك, نه فقط عیب سیز و نقصان سیز, بلكه جوده چیرایلی, ادبی صنعت لرگه بای شاه بیت و شاه مطلع لردن حسابلنه دی. مضمون نی نظرده توتسك, امیر خسرو (102) بیتلی قصیده سیده شاه, مفتی, فقیه, منجم, حكیم كبی لرنی عیب لیدی, همت, خاكسارلیك, فقیرلیك, راستلیك, محنت سیورلیك, جوانمردلیك و سخاوتنی ترغیب اېتیب, هر قنده ی یامان فعل و یامان نیت نی قاره لب, كیشیلرنی یخشی یۉلگه, یۉللیدی. جامی (100) بیت ده خسرو كبی مفتی, فلسفی, حكیم, منجم كبی لرنی عیب لسه, خسرو ترغیب قیلگن یخشی فضیلت لرنی ترغیب و منع اېتگن عمل لرنی منع اېته دی. شونینگدیك اۉز قصیده سینی خسرو قصیده سیگه اۉخشه تیب یازگنی و اونی لجه الاسرار دیب ناملشی نی, قصیده نینگ یره تیلیش تاریخی (880) نی «فرخ» سۉزیدن حاصل قیلیش ممكن لیگی نی بیان قیله دی, اما جامی اۉز قصیده سیده تواضع نی ترغیب اېتگن بۉلسه هم, اۉزینی خسرو دن یوقاری راق قۉیماقچی بۉله دی: همچو فكر بكر خسرو زاده اســــــــت از لطف طبع در كمال خوبی این یك خواهر, آن یك خواهر است ای بسا خواهر كه بــــــــا خواهر چو گردد جلوه گر در جمال اكبر بود هر چند در ســـــــال اصغر است یعنی بو ایكی قصیده, كمال و گۉزه ل لیكده ایكی آپه - سینگیل گه اۉخشه یدیلر, اما یاشده كیچیك راق بۉلگن سینگیل(جامی قصیده سی), جمالده آپه سیدن (امیر خسرو قصیده سیدن) اولوغراق دیر. بونی هم ایتیب اۉتیش كېره ك كه جامی نینگ قصیده سیده اوچ - تۉرت جایده سۉكیش سۉزلری جای آلگن. نوایی بیرینچی بیت دن باشلب شاه گه هجومینی باشله یدی. ایكینچی, اوچینچی, تۉرتینچی و بېشینچی بیت لرده هم شو مقصد دن قیتمه ی, مدعا مثل صنعتی یاردمیده موضوعنی یخشیراق آچیب بېریشگه حركت قیله دی. شاه دن قۉرقمه گن, شاه قلی دن قۉرقمسلیگی انیق. شونینگ اوچون نوایی شاه نینگ سلبی تامان لرینی ایتگندن سۉنگ, خواجه, صدر, حاكم, شیخ, واعظ, فقیه, قاضی, حكیم, منجم, سفله, تردامن, دله, ظالم كبی لرنی قتیق تنقید قیله دی و عكسینچه, عشق, فقر, عرفان, مردلیك, خاكسارلیك, راستلیكنی مقتب, ترغیب اېته دی. قصیده نینگ بیر قسمی, جامی گه بغیشلنه دی, قصیده نینگ نامله نیش دلیلی و یازیلگن تاریخی قید اېتیلیب, دعاییه بیلن توگه تیله دی. خسرو, جامی و نوایی, مدعا مثل صنعتی دن كېنگ فایده لنگن لر. اما نوایی, مدعا مثل نی هر بیر بیتیده قۉللیدی. اونینگ مثل لری قوییده گی شكل لردن عبارت: ♦ مدعانینگ اثباتی اوچون, جناس صنعتی آرقه لی سۉزلرنینگ شكل و معناسیدن فایده له نیله دی. مثال اوچون «عاقبت نی اۉیلمه گن شاه, ملك نی ویران قیله دی», دېگن حكم نینگ اثباتی اوچون, «خسرو» سۉزیدن فایده لنه دی.چونكه خسرونینگ معناسی پادشاه دیر, اما عاقبت سیز خسرو, شكل نقطة نظریدن «خسر» بۉله دی و «خسر» سۉزی نقصان, كمچیلیك, زیان و بوزیلیش معناسینی افاده لیدی: شه كه یاد از مرگ نارد, زۉست ویرانی ملك خسرو بی عاقبت, خسر بلاد و كشور اســت شونینگدیك صفر و اصفر, نحس و نجس, عبیر و عنبر, فقیه و فقه, قرب و عقرب, دور و داور, قصر و قیصر, قاف و فاقه سۉزلری اوشبو مقصد اوچون قۉللنیله دی. ♦ مدعا اثباتی اوچون تلمیح صنعتی آرقه لی تاریخی و دینی حكایه لرگه اشارت قیلینه دی. پیغمبرنینگ حدیث لریدن فایده لنه دی. مثلاً: جام جم, خضر و آب حیات, خیبر حصاری و عرب اسیرلری, سنجر و مرونینگ آبادلیگی, ابراهیم و آذر حكایه لریگه و پیغمبر (ص) نینگ «الفقر فخری» كبی حدیث لری گه اشارت لر موجود. ♦ مدعا اثباتی اوچون همه گه قویاشدیك یاروغ بۉلگن حقیقت نی كېلتیره دی. مثلاً: گنبد خضرا (آسمان) نینگ ایشی تۉكیش دیر, دېب دعوا قیله دی, اثباتی اوچون اېنگ ساده, همه بیله دیگان مثل كفایه. حنا نینگ برگی یشیل, اما عملی قیزیل قیلیش دیر, دېیدی:
گنبد خضرا كه خونریزست فعلش, دور نیست برگ حنا اخضر آمد, لیك رنگش احمر اســت و یا مرد كیشی آلدیده فنا و بقا آره سیده گی مسافه بیر منزل دیر, دېب دعوی قیلسه, اثباتی اوچون آفتاب مشرق دن مغرب گه چه بۉلگن اوزون مسافه نی بیر كونده باسیب اۉتیشینی مثل قیلیب بېره دی: مرد را یك منزل از ملك فنا دان تا بـــــــقا مهر را یك رۉزه راه از باختر تا خاور است شونینگدیك یلنغاچ كیشی قیشده قلتیره گنی, اوخله گن كیشی اویقوده سۉزلگنده, اویغاغلر كولگیسی قیسته گنی, تویه اوچون صحراده قوروق تیكان, خرما دېك شیرین اېكنی, ایپك قورتی, ایپككه اۉره لیب اۉلیشی, مرمر تاشی سوودن موج تاپمسلیگی, شمع نینگ آره سیده گی ایپنی اوزون راق بۉلگنده, قیرقیلیشی, دُر نینگ قیمتی, بیضه (تخم) دن انچه آرتیق راق لیگی كبی حقیقت لر, مثل بۉلیب, نوایی نینگ مدعالری اثباتی اوچون خدمت قیله دی. ♦ مدعا اثباتی اوچون برچه گه عیان بۉلگن حقیقت نی اېمس, بلكه خواص لرگه معلوم بۉلگن حقیقت نی یا اۉزی كۉریب, مشاهده قیلگن واقعه لرنی مثل اۉرنیگه كېلتیره دی, مثلاً: یاش باله لر اۉیینی (فالیز بازلیك) دهقان نینگ فالیزی دن توبدن فرقلی اېكن لیگی, باله لیكده اۉرگنیلگن نرسه لر, قریلیكده اېسده قالیشی, دف (دایره, چیلدیرمه) یاریلسه, اونینگ چنبری, میمون نی اۉینه تیش اوچون قۉلله نیلیشی, سیچقان تخم نی قنده ی قیلیب, اۉغیرلشی كبی واقعه لرگه اشارت قیله دی. ایتیب اۉتیلگن سۉنگی مثل جوده قیزیقرلی دیر. بونده ی حادثه نی كۉب كیشی لر كۉرمه گن و حتی كه اېشیتمه گنی هم ممكن. مېن هم نوایی نینگ بو حادثه گه قیلگن اشارتینی توشونمه گنیم سببلی,كۉپ كیشی لرگه مراجعت قیلدیم. آخر بیر كیشی, واقعه قندهی یوز بېریشینی ایتیب بېرگنی دن سۉنگ, نوایی نینگ قوییده گی بیتی معناسینی انگله دیم. نوایی بونده ی دېیدی: ذلت آمد حاصل خائن, كه مــــــــوشان چون كنند بیضه دزدی, این یكی زنبركش, آن یك زنبر است یعنی خیانتكار كیشیلرنینگ حاصلی ذلت و پستلیكدن باشقه نرسه اېمس. مثالی, سیچقان سیماسیده كۉرینه دی. اولر تخم لرنی اۉغیرلگنده, بیری زنبرو باشقهسی زنبركش بۉلهدی. سیچقان قنده ی قیلیب زنبر و زنبركش بۉله دی؟ دېگن سوال گه بونده ی جواب تاپدیم: تخم نی اۉغیرلش اوچون, ایككی سیچقان بیر- بیریگه یاردم بېره دی. بیریسی آرقه سینی یېرگه یاپیشتیریب یاتهدی و قۉل- آیاغی بیلن تخمنی كۉكسیگه اوشلب تۉره دی. ایككینچی سی اېسه, اونینگ دُمینی تیشله گن حال ده اونی سودرهب اویه سیگه آلیب باره دی. یعنی بیریسی زنبر بۉلیب, تخم نی كۉكسیگه آرته دی, ایككینچی سی زنبركش بۉلیب, اونی تارته دی. نوایی نینگ تحفه الافكار قصیده سی انه شونده ی قیزیقرلی واقعه لر حكایه سی, مدعا مثل و باشقه ادبی صنعت لری بیلن خسرو و جامی لرنینگ لجه الابرار و لجه الاسرار قصیده لری دن اوستون راق توره دی. بونده ی اوستون لیك دعوا سینی اثباتلش اوچون یوقاریده ایتیب اۉتیلگن موضوع لر دن تشقری, قویی لرنی ایتیب اۉتیش كېره كلی, دیب بیلدیك. 1. امیر خسرو نینگ مطلعی اونچه لی كوچلی اېمس و مصرع لر آره سیده منطقی رابطه یۉق, دېب اثبات له گن اېدیك. نوایی هم انه شو كمچیلیك نی بیلیب آلیب, خسرو قصیده سی نینگ مطلعینی تضمین قیله دی و هر بیر مصرعینی, بیت نینگ ایككینچی مصرعی اۉرنیگه قۉییب, بیر- بیر مصرع اولرگه قۉشیب, اوزیلگن رابطه نی مستحكم باغلب توره دی: لازم شاهی نباشد خالی از درد ســــــــــــــــــــــــــــــری «كۉس شه خالی و بانگ غلغلش درد ســـــــر است» با دهان خشك و چشم ـــــــــــــــتر قناعت كن, از آنك «هر كه قانع شد به خشك و تر, شه بحر و بر است» نوایی نینگ قۉشگن مصرعلری خسرو نینگ مصرعلرینی معنا نقطة نظریدن كوچَیتیرگنی یققال كۉرینیب توریبدی . 2. نوایی سلطان سنجر سلجوقینی مرو نینگ بانی سی, یعنی مرو شهریگه اساس سالگن كیشی دېب بها لیدی, اما جامی سنجر نینگ حرص دن آچیلگن آغزی مرو تۉپراغیدن تۉلدی, دېب سنجر نی حقارت قیله دی: نوایی: ملك دل پیر و جـــــوان را هست آبادان ز عشق بانی مرو كهن سنجر, زنو هم سنجر اســـــــــت جامی: شد دهان حرص سنجر پر, ولی از خاك مـــــرو این سخن بشنو كه مروی از دهان سنجر است 3. نقصان ده هم بیرار فایده بار, دېگن دعوا نی نوایی قوییده گی مثل بیلن اثبات لب بېره دی: ای بسا نقصان كه در ضمنش بود یك نوع سود چون دف لولی درید, از بهر میمون چنبر اســـت یعنی نقصان ده هم بیرار فایده بار. لولی نینگ دایره سی یاریلسه, چنبری میمون نی اۉینه تیش اوچون كېره ك بۉله دی. خسرو شو معنینی قوییده گی بیت بیلن انگله ته دی: هیچ زشتی نیست, كو را خوبیی همراه نیست زنگی شبرنگ را دندان, چو درُ اظهر اســــــت یعنی زشت (خنك) لر نی هم بیرار چیرایی بۉله دی. توندیك قرا زنگی (قاره تنلی)نی تیشلری, دُر دیك آق دیر. امیر خسرو اوشبو بیت نینگ بیرینچی مصرعیده زشت نینگ چیرایلی جایی بۉله دی, دېب یخشی موضوعنی كۉته ره دی, لېكن قاره تنلی كیشی لرنی «زنگی شبرنگ» دېب, تحقیر لیدی. ینه دف و چنبر دن امیر خسرو بونده ی مضمون یره ته دی: دل كه شد بیــــــمار, امیدی بود تا قالب است دف كه شد سۉراخ, غربالی بود تا چنبر است یعنی, یوره ك كسل بۉلسه هم, اگر جسم تیریك قالسه, امید بار. دف یاریلسه, چنبر دن غربال یسش ممكن. خسرو نینگ بو بیتی كۉپ شعر لر و فكر لرگه قرشی توره دی, چونكه قالب یعنی جسم اصل اېمس, بلكه جان و یوره ك اصل دیر. قالب بوزیلسه, یعنی مثال اوچون, قۉل- آیاغ بوتونلی قیرقیلسه, كۉز كۉر بۉلسه, قولاق كر بۉلسه, یشش ممكن, اما یوره ك اورمه ی تاختب قالسه, و یا جان (روح) چیقیب كېتسه, قالب نینگ هېچ كېره گی قالمه یدی. 4. نوایی بیر ایشنی یخشی و یمان كیشی بیر دېك قیلالمیدی. یخشی كیشی, یخشی لیككه و یامان كیشی ضرر و نقصان سری آلیب باره دی, دېگن موضوعنی قوییده گی دېك افاده له گن: ظالم و عــــــــــــادل نه یكسانند در تعمیر ملك خوك, دیگر در شیار ملك و دهقان دیگر است یعنی, ظالم و عادل اۉرنی, ملك نی آباد اېتیشده بیر دېك اېمس. مثال صورتده, یاوایی تۉنغیز یېرنی كاولب, پیخان قیله دی, اما دهقان یېر نی شدیار قیلیب, اېكیش اوچون تیار لیدی. جامی شو مضوننی بونده ی افاده قیلگن: كــــامل و نــاقص نه یكسانند در قطع امور آنچه از شمشیر می آید, نه حد خنجر است یعنی, كامل و ناقص, ایشنی قطع اېتیش (بجریش) ده بیردېك اېمس. شمشیر قیله دیگان ایشنی, خنجر قیلآلمیدی. جامی نینگ بو بیتی ده ایككینچی مصرع, بیرینچی مصرع نینگ ایضاحلشی یا اثباتی اوچون یاردم بېرالمیدی. شمشیر و خنجر, كامل و ناقص بۉلسه لر هم, ایكاوی اۉلدیریش و ضرر یېتكزیش اوچون قۉلله نیله دی. شمشیر نی فقط شكلیگه قره ب, كامل دېیش, منطق نقطة نظریدن, تۉغری كېلمه یدی. یوقاریده ایتیب اۉتیلگن مضمونلر گه اۉخشش بیر قنچه بیتلر ینه ده نوایی, جامی و خسرو لر نینگ قصیده لریده موجود. هر بیری سیگه توضیح بېریش, مقاله نی اۉنلب صفحه گه چۉزیشی ممكن. شونینگ اوچون خلاصه قیلیب ایته دیگان بۉلسك, امیر خسرو بیرینچی بۉلیب, دریای ابرار قصیده سینی یازدی, جامی اونینگ فكریگه قۉشیلیب, دریای اسرار قصیده سینی یره تدی, نوایی بو ایككی قصیده نی چوقور اۉرگه نیب, اولر ده گی ناانیق راق موضوعلر نی انیقلش, ینگی موضوعلر نی یره تیش, سۉز صنعتلری و مجازی تصویرلر یاردمیده موضوعنی كوچلی و تأثیرلی اېتیشینی, اۉزیگه مقصد قیلیب قۉیدی. در حقیقت, نوایی نینگ فكرلر تحفه سی (تحفه الافكار) قصیده سی نینگ بیتلری سانی آزراق بۉلسه هم, چقور معنا و گۉزه ل افاده سی بیلن اۉزیگه خاص یوكسك اۉرینده توره دی. شونینگ اوچون بو قصیده نی تقلید اېمس, بلكه فكرداشلیك نینگ ینگی بیر محصولی دېیش كه حقلی میز. عارف شاعر لر, كامل انسان بۉلیشنی اۉز لریگه مقصد قیلیب, قۉیگنلر, هر دایم كامل انساننی ایزلب یورگنلر, و انساننی كمال ساری آلیب باریشگه اینتیلگن لر. امیر خسرو, مولانا جامی و علیشیر نوایی هم اۉز لری نینگ لجه الابرار, لجه الاسرار و تحفه الافكار قصیده لرینی انه شو بیر مقدس غایه, یعنی انسان فضیلت لرینی آشیریش و اونی كمال ساری یۉللش اوچون, یازگنلر.
پاك روحلری شاد و جایلری جنتده بۉلسین!
دوكتور شفيفه يارقين
|