|
شماره اول سال اول ماه ثور 1387 |
|
شبرغانده گی طلابیپه بیلن ته نیشینگ
یازووچی:سیداسماعیل مشفق سانجی مترجم :تاشقین بهائی
‹‹طلاتېپه››تاريخی ، عين حالده صنعی بير تېپه ليك دير كه شبرغان شهری شمالشرقی تمانيده ، بوشهردن6كيلومتر اوزاقليكده و‹‹يموشك›› ياخود تاریخی يمشی قلعهنينگ جنوب تمانيده جايلشگن. تېكيس و سرسبز ييرده گی بوتيپه ليك هربير سينچكاو انسان دقتينی اۉزيگه تارته دی. طلاتيپه تاريخی حقيده معلوماتلر آز بوليشی گه قره مهی، ايچكی وتشقی باستانشناسلرنينگ اوييرده قۉلگه كېلگن پيشيق وخام خشتلر وباشقه نرسهلر اوستيده آليب بارگن تدقيقات ايشلری، اينيقسه سابق شورالر لابراتوارلريده مذكور ماده لرنينگ تحليل وتجزيه قيلينيشی نتیجهسیده معلوم بۉلیشیچه اوشبو قديمی آبده، اوتميشده بويوك بيرعمارت بۉليب زردشتنينگ معبد لريدن بيري بۉلگن ، بيراق يوزلب ييل اۉتيشی بيلن اسكندر مقدونینينگ جنوبی آسيا تمان قوشين تارتيشی ، يعنی بلخ ده يونانی ـ باختری حكومت برقرارليگی دوريده ، اولگی عمارت قيته تيكلهنيب وزردشتی معبد اۉرنيده ،بودايی مذهب عبادتخانهسی قوريلگن.اوشبو بودايی عبادتخانه عمارتی هم بعضی انسانی وياهم طبيعی اۉزگريشلر عاقبتيده ينه بيرمرته زمان اۉتيشی بيلن ويرانه گه ايلهنيب اونينگ خشت وباشقه انشاآت ماده لری توشيب تۉكيليب ، نهايتده حاضرگی تېپهليكنی تشكيل اېتگن. وبوتېپهليك كوشانی پادشاه لرنینگ عايلوی قبرستانيگه ايلنگن. افسوس بيلن ايتيش كيرك، كه كوشانيلر سلاله سی حاكميتی انقراض گه اوچره گنيدن كېين، طلاتېپه هم استه ـ سېكين تاريخ حافظهسيدن اونوتيله باشلهدی واونينگ مادی ومعنوی بايليكلری خروار خروار توپراق تگيده قاليب كېتدی. بوندهی تاريخی اۉتميشگه اېگه بولگن طلاتېپه اۉشه كوشانیلر انقراضيدن ، 20 عصرنینگ سكسانينچی ييللريگه قدرفقط بيرتوده توپراق معنيسيده گی طلاتيپه نامی بيلن يشهب بو مدتده هيچ كيم نينگ دقتينی اۉزيگه جلب ايته آلمه دی وهيچ كيم هم اونينگ يير آستی خزينه سيدن خبردار اېمس اېدی. افغانستان و سابق ساويت اتفاقی باستانشناسلريدن عبارت اون بيركيشی ليك بيرهيأت(اولر افغانستان ليك عبدالحبيب اعظمی، محمد آصف شرقی، محمد عارف عنايت ومحمدآجان نعيم وسابق شوروي باشتانشناسلری ويكتور ايوانوويچ، ولادمير بوری، ولادمير ييروف، خواجه نيازوف، سليمانوف، حكيموف وبوری پلاتف لردن عبارت ايدی لر) ايلك مرته 1968 م.ييلده ‹‹يموشك›› ياخود يمشی قلعه خصوصيده تدقيقات آليب باريش مقصديده شبرغان شهريگه كېلديلر.اوشبوتدقيقات جريانيده اوشبو قلعه بيركيلومترليگيده گی مسفه ده یېرلشگن دومه لاق تيپهنی اوچره تديلر كه تشقي كورينيشی گه قره گنده اونده هيچ قندی بير مدنيت بېلگیلر كوز گه ايلينمس اېدی. مذكور ايچكی وتشقی تدقيقاتچيلرگروهی بوتېپه اطرافيده قدم اوريش جريانيده قوياش نوری تأثيريده اوز رنگ وجلا سينی يوقاتيب يوبارگن بعضی بیرسينيق سفال اشيالرنی تاپديلر. تركمنستان جنوبی حدويدن تاپيلگن واونينگ تاريخی ميلاددن اولگی مينگ ييلگه باريب تقيلگن سفال اشيالرگه اوخشش اوشبو سينيق سفال لر هيأتنی تيوره گ اطرافده گی پخته كار دهقانلردن بوتېپه نامينی سورهب آليشگه اونده دی. پخته كار دهقان اولرنينگ ايلك سواليگه بوتيپه نامی ـ طلا تيپه ديب جواب بيردی. بيردهقان تيليدن بوندهی جواب ايشيتيليشی باستانشناس عالملر قلبيگه قوت بغيشلهدی واولرنی بوييرده بيرمدنيت بارليگیگه ايشانتيریب بو دومه لاق تيپه بغریده بيرگنج بارليگی باره سیده آگاهلنتيردی. شوندهی قيليب افغانستان وشوروی باستانشناسلری افغانستان حكومتی عالی مقاملريدن اجازه آليب ، روسيه باستانشناس عالمی نظارتی آستيده ارخيولوگيك قزيش ايشلرينی باشلشگه قرارقيلديلر. كونيده 150 كيشی مردكار 1968 م ييلدن 1978ييلگه چه قيسقه مدتلی دم آليشلردن قطع نظر اون ييل قزيلمه ايشلری دوام ايتدیريلدی. قزيلمه ايشلری سۉنگی واوچينچی دوری 1977 م. ييل كوز فصليده باشلهنيب ، اولگيديك دوام ايتديريلدی . بوقزيلمه لرنتيجه سيده معبدگه اوخشه گن بيرعمارت كشف ايتيلدی . قيشنينگ قهرتان ساووغی ،بومعبد حقيده معلومات توپله نيشيدن اول ايشلرنی تۉختب قاليشيگه سبب بۉلدی. باستانشناسلرگروهی كابل گه قه یتدیلر. مذكور علمی گروه 1978 م. ييل كوز فصليده ينه هم كابلدن شبرغان گه كېليب ، توپراق آستيده گی گنج ومدنيت نی اېمس بلكه كشف ايتيلگن معبد اوتميشينی انيقلش مقصديده قزيلمه ايشلريگه دوام اېتديرديلر. معبد خرابه لرينی كاولش نتيجه سيده ، بيرقطار پيشيق وخام خشتلردن ايشلنگن ديوارلر تاپيليشی ، بوييرده بيروقتلربيرعظيم عمارت بارليگينی معلوم قيلدی. معبد نينگ اۉرته ديواريده ايشلنگن اوشبو خشتلر نمايان بوليشی بيلن باستانشناسلر اميدلری كوپه يدی وبوتېپه ده بيرمدنيت مركزی بارليگی اثباتلندی. 1978 م ييل آخرلريده دوامدار يامغيروتوفان یوزبېرگنی باعث ينه هم قزيلمه ايشلری قيش فصلی اۉتگينيچه وقينچه ليك توختهتیلیشیگه قرار قيليندی ، بيراق اوشه ييل نوامبر آیی نینگ 16 سیده توستدن بير قوياشلی كونده ايش تعطيل قيلينيشدن اول كوشانيلر خلق ارا علمی سیميناری تشکیل ايتيليشی بيلن بیرگه باستانشناسلر طلاتيپه ده گی بيرینچی قبرآلتين تابوتينی كشف اېتديلر. اوشه تاريخدن باشلب باستانشناس عالملر باشليغی روس باستانشناسی تكليفی بيلن طلاتېپه منطقه خوفسيزليگی تأمينلنيشی اوچون خوفسيزليك پوسته لری تأسيس اېتيلدی. واوشبو تېپهنینگ مادي ومعنوی بايليك لريني قۉروقلش جديت بيلن عملگه آشدی. بيراق باستانشناس گروه يشه گيديك مناسب تورر جای وييگيديك آذوق ـ آوقت بۉلمهگنی و هوانینگ حددن آشه ساووقلیگی گه قرهمه ی اۉز ايشلريگه دوام اېتديردی.وبوقزيلمه لر نتيجه سيده آلتين بيلن بيزه لگن بيرينچی، ايكينچی ، تورتينچی، بيشينچی وآلتينچی قبر تابوتلر بيرين ـ كيتين كشف اېتيلدی واوشه زمان اطلاعات وفرهنگ وزيرليگی نظارتی آستيده اوشبو مدنی يادگارليكلردن رنگلی صورتلرآلينيب، وبيربيرته افغانستان ملی موزيمیده قيد وراجستر قيليندی. دېمك ،كمينه (اوشبو سطرلر مؤلفی) اوشبو ارخيولوگيك قزيلمه لرگه بۉلگن عشق وعلاقه طفيلی اقتصادی قيينچيليك لرگه قره مهی، جوده قلتيس يوللرنی طی قيليب طلاتيپه قزيلمه ايشلری حقيده معلومات كسب قيليش نيتيده شواون ييلليك قزيلمه ايشلری جریانینی بيرنيچه مراتبه كېليب كورگن من واونينگ نتيجه لريدن آگاه بۉليب تورگنمن وشواون ییل ایچیده کمیده ایکی یوز مرته قزیلمه ایشلرینی باریب کۉرگنمن . بیرگینه مېن اېمس اۉشه آلتین بېزه کلر بیلن بېزه لگن جسدلر کشف اېتیلگن زمانده مینگلب مدنیت شیدالری پیاده وموتربیلن اولرنی تماشاایتیش اوچون شبرغانگه کیلردیلر.بووضعیت 1978 ییل نومبر ودسامبر آیلری و1979ییل جنوری وفبروری آیلری , یعنی تورت آی ایچیده دوام ایتدی وبوحقده گی خبرلربوتون دنیا گه ترقه تیلدی. سابق ساویت اتفاقیده آلتین بېزه کلرده اسره لگن جسدلر فنی وتخنیکی لحاظدن تېکشیریلدی . اونینگ نتیجه سی بولردن عبارت اېدی: بیرینچی قبرده گی جسد 25-30 یاشیده گی ییگیت، ایکینچی قبرده گی جسد 30-40یاشیده گی عیال ، اوچینچی قبرده گی جسد 18-25 یاشیده گی عیال( بونینگ بېزه کلری قنده ی شرایطده دیر نابود بۉلگن) تۉرتینچی قبرده گی جسد 30-35 یاشیده گی ییگیت، بیشینچی قبرده گی جسد 15-20 یاشیده گی عیال ، آلتینچی قبرده گی جسد 25-35 یاشیده گی عیال گه تعلقلی بۉلگن،که اولر نینگ همه سی نفیس ایپک پارچه لرگه اۉره لگن بۉلېب، اما پارچهلر چوریب کیتگن وهربیرجسد (اوچینچی جسد بوندن استثنا) 2500 دن توتیب 4000پارچه آلتین وباشقه قیمتلی بېزه کلر بیلن بېزه تیلگن. شبرغان طلاتېپه سیدن کشف اېتیلگن اوشبو عجایب ییرآستی خزینه، جمعیده 21618 پارچه بېزه کلرنی اۉز ایچیگه آلردی ،که عاج تراغی، عصا، آلتین بېلباغ، آلتین قېن، آلتین تمغه، آلتین تاج، سینق سیرغه لر، کته وکیچیک آلتین سکهلر، آلتین پایزیبلر، آلتین پشقابلر، آلتین صندوقچهلر، قیمت بها تاشلر، لاجورد، زمرت، مرور و....لرهم اولر جمله سیدن ايدی. سابق ساویت اتفاقی رواجلنگن لابراتوارلریده عملگه آشگن تحلیل وتجزیه لرگه کوره کشف ایتیلگن برچه جسد و بېزه کلرمیلادی ییللر باشله نیشیگه باغلیق بۉلیب 2000 ییلدن کوپراق تاریخی اوتمیشگه اېگه لیگی اثباتلنگن. شبرغان طلاتېپه سیدن کشف اېتیلگن قبر ستان گنجینه لری قدیمی مصرفرعونلری قبرخزینه لری بیلن سالیشتیریشگه سزاوار. اولرقدیمی چین ، مصر، روم، یونان مدنیتلری بیلن تېنگ توریب چینی، مصری وییرلیک مدنیت قاریشوویدن شکللنگن دیر. جهان باستانشناسلری نینگ اعترافلری گه کوره ، 1989 م. ییلگه چه دیزاین، دیکور وتوزیلیش جهتیدن طلاتېپه خزینه سی گه اوخشه گن بیرارنمونه دنیا مقیاسیده تاپیلمه گن. خلاصه شوکه، مذکور آلتی قبردن تاپیلگن 21618 پارچه تورلی قیمت بها بېزه کلراوشه وقت اطلاعات وفرهنگ وزیرلیگی تمانیدن رویخط گه آلینیب ، دارالامان ده گی ملی موزیمده مخصوص خانه لرده تېریب قوییلدی. یېتینچی، سکیزینچی وتوقوزینچی قبرلرکاوله نیشی ایشی باشله نیشی دن اول مملکت تینچلیگی بوزیلیب ، اوندن کیین بوایش زمینه سی هیچ قچان برابر بۉلمه دی.لیکن اولگی قبرلردن تاپیلگن آلتین بېزه کلردوکتور نجیب الله حکومتی آخریگه چه جوده محرم بیرطرزده سقله نیب کیلگن. کمینه نینگ یقین دوستلری اظهاراتیگه کوره، دوکتور نجیب الله استعفاگه چیقیشی دن اول هم مجاهدلر بیرمرکزی حکومت قوره آلیش استعدادی گه ایگه بولمه گنینی بیلرایکن . شونینگ اوچون هم او طلاتېپه گنجینه لرینی بیر مستحکم وخوفسیز ییرگه ته شیشگه اوریندی واولرنی ارگنینگ ییر آستی یشیرین خانه لریگه آلیب باریشگه حکم قیلدی. اۉشه زمانده برچه طلالر شوروی گه ساتیلدی دیگن یمان میش میشلر ترقهلدی ودوکتور نجیب الله بو میش میشلرگه جواب اۉله راق، 1991 ییلی قیش اۉرته لریده برچه خارجی دیپلوماتلرنی ییغیب گنجینه نی اولرگه کۉرستدی. کېینچه لیک 21618 پارچه گنجینه جمهور رئیس دوکتور نجیب الله بویروغی بیلن یشیرین ومحرمانه طرزده ارگنینگ ییرآستی یشیرین خانه لریدن بیریده جایلشتیریلدی ودولت مسوللریدن بیرنیچه ته سی وکلید بانلردن باشقه کیشی بوسردن آگاه اېمس اېدی. شوندهی قیلیب اوشبو افسانوی گنج اۉن ییلدن کوپراق زمانده کۉپ حادثه لردن امان قالدی. طلاتېپه گنجینه سی حقیده گی سۉنگی معلومات شوندن عبارت که 2003ییلی یاز فصلیده جناب کرزی حکومتی مسوللری بیرکونی ارگ نینگ ییرآستی اۉیلریدن بیری اېشیگیده ییتی ته پولادی قفل اوریلگنیگه دقت قره تدیلر، اولر نینگ اۉیلش لریچه بوییرده فقط ملی بانک بایلیکلر(آلتین خشت لر) سقلهنر اېدی. بوحقده کۉپ تیکشیروولر آلیب باریلگندن کېین معلوم بۉلدی که، یېتی کیشی کلیدباندن فقط بیرکیشی کابلده اېکن ، باشقه لریا اۉلیب کېتگن ویاهم مملکتدن تشقریده یشه یدیلر. 2003ییل 29 آگست ده قفللرنی آچیش اوچون آلمانلیک متخصص چقیریلگن اېدی . او برچه قفل لرنی آچیب یشیرین خانه اېشیگینی 13 ییلدن کیین آچیشگه موفق بۉلدی. اوییرگه بیرینچی قدم قۉیگن کیشیلردن حامد کرزی واشرف غنی احمدزی اېدیلر. اۉشنده ، اوییرده ملی بانک آلتین خشت لریدن علاوه طلاتېپه عجایب گنجینه سی هم بوتونلیگیچه سقلنگن لیگی معلوم بۉلدی. سۉنگی معلوماتلرگه کوره شبرغان طلا تېپه سیدن تاپیلگن آلتین خزینهنینگ بیرقسمی 2006ییلده فرانسه پایتختی پاریس شهریگه آلیب باریلیب، نمایش گه قوییلگن وایتیلیشیچه اوندن اۉنگن فایده نینگ یرمی افغانستان دولتیگه بېریلگن.
2007ییل،4جون
|