|
شماره سوم سال اول ماه سرطان 1387 |
|
اۉزبېک ترجمه چیلیگی حقیده بیر نېچه سۉزلر
دکتور شفیقه یارقین
شبهه سیز تیل و یازوو (خط) مدنیت و فرهنگ نی اېل- اولوس نینگ بیر نسلیدن بشقه نسلیگه یېتکه زیب، بیلیم، مدنیت، فرهنگ و برچه مادی و معنوی یوتوقلرینی اونوتیلیش و یۉقالیش دن اسرهب، ییللر آقیمیده اولرنی گلله تیب، یشنه تیب کېله دی. شونینگدېک، بیر اېل و یا قوم نینگ بیلیم و مدنیت ساحه سیده قۉلگه کیریتگن یوتوقلرینی تیل و اونینگ افاده سی تمثالی بۉلگن یازوو یا خط آرقه لی بشقه اېللر و قوملرگه یېتکه زیب، جهان بیلیم و مدنیتینی بیرلشتیریب، یوکسلتیریش ممکن بۉله دی. بیرینچی هدف اوچون هر بیر قوم یا اېل نینگ اۉز تیلی و یازووی خدمت قیلسه-ده، ایکینچی هدف اوچون ترجمه تیلی اولکن خدمت نی بجره دی. بوکونگی برچه علم، مدنیت، فرهنگ و تخنیک یوتوقلرینی تورلی اېل- اولوس لر نینگ اۉتمیش ده گی بیلیم لری نینگ ترجمه آرقه لی ترقه لیشی نتیجه سی دېب بهالش ممکن. شرق، اینیقسه اۉرته آسیا و بین النهرین اوزاق اۉتمیشلرده بیلیم اۉچاغی اېدی. بو یېرلردن اتاقلی بیلیم و صنعت ارباب لری ظهور اېتیب، جهان مدنیتی اوچون خط یره تیب، فرهنگ یازیب، الجبر، هندسه، نجوم، طب، جغرافیه، گیاه شناسلیک و بشقه تورلی بیلیم لرگه اساس قۉیدیلر. بو علمی ینگیلیکلر و یوتوقلر فقط ترجمه آرقه لی گینه غرب گه یېتیب باریب، بو کونگی اولکن اختراعلر و کشفیاتلرگه سبب بۉلدی. اېندی غرب و شرق نینگ ینگی علمی و مدنی یوتوق لری ینه هم ترجمه آرقه لی بوتون دنیاگه یاییلیب بارماقده. ادبیات ساحه سیده هم ترجمه جوده کته اهمیت و اوزاق اۉتمیشگه اېگه. سانسیکریت دن عربچه و تورکچه گه، عرب تیلیدن تورکچه و تورک تیلیدن عربچه گه، یونان و لاتینچه دن بشقه تیللرگه و بشقه تیللردن اېسه یونانچه گه اولکن علمی و ادبی اثرلر قدیم دن ترجمه بۉلیب کېلگن و بو آقیم حاضر گچه همان دوام اېتیب کېلماقده. ترجمه نینگ اهمیتی شونچه لیک کته که دنیا نینگ قیسی بیر بورچگیده بیر بدیع و گۉزه ل اثر یرهتیلگچ، در حال تورلی تیللرگه ترجمه بۉلیب، ییل اۉتمه ی بوتون انسانیت عالمی اونی اۉقی آلیش گه موفق بۉله دی. بیز دری و اۉزبېک شعریتیده نیمایی، آق و آزاد شعرلرنی غرب شعرلری فورم لریدن آلگن بۉلسک، بوگون مولانا، خیام، نوایی و بابرلر غرب نی اۉز معنویت لری بیلن قیته دن ضبط اېتیب کېلماقده لر و البته بولر نینگ همه سی ترجمه آرقه لی ممکن بۉلگن، خلاص! تورک (اۉزبېک) ادبیاتی تاریخیده ترجمه ژانری علیحده و مهم اۉرینگه اېگه دیر. تورکی تیلگه تورلی اثرلرنینگ ترجمه اېتیلیشی جوده اېسکی و اوزاق تاریخ همده بای مېراث گه اېگه. اینیقسه عرب و فارس تیللریدن کۉپلب علمی، تاریخی، ادبی، دینی، فلسفی و بدیعی اثرلر یېتوک عالملر و ادیبلر تامانیدن تورکی تیلگه اۉگیریلگن. مینگ بیر کېچه، کلیله و دمنه، گلستان، شاهنامه، قابوسنامه، بۉستان، قیرق طوطی، حافظ دېوانی، تۉرت درویش، والدیه رساله سی، بهارستان، سیاستنامه، کیمیای سعادت، اربعین، برهان قاطع، روضه الصفا، مثنوی معنوی، عجایب الطبقات، قصص الانبیا، یوسف و زلیخا کبی اۉنلب بویوک اثرلر تورلی زمانلرده ماهر تیلماچ لر آرقه لی تورکی (اۉزبېکی) تیلگه اۉگیریلگن. ترجمه ایشی عنعنه سی کېینگی عصرلرده هم اۉزبېک تیلیده دوام اېتدی. بو آقیم اینیقسه تورکیه، اۉزبېکستان و باشقه تورکی تیل اولکه لرده جوده کۉپ رواجلنیب، کېنگ کولم لرنی قمره ب آلدی. اېندی بو ساحه ده فقط فارس و عرب تیللری اېمس، بلکه تورلی اوروپالیک تیللرده گی شاه اثرلر هم کیردی. شونده ی اېکن، کېلینگ افغانستان اۉزبېک تیلیده ترجمه نینگ اۉرنی، اۉتمیشی و بوکونگی وضعیتی گه بیر نظر تشله یلیک. اۉتمیش ده برچه عالم، فاضل، ادیب و شاعرلریمیز اوچ- تۉرت تیل و هېچ بۉلمه گنده اوچ تیل (عربی، دری و تورکی) نی یخشی و چوقور بیلیب، بو تیللرده یره تیلگن منگو اثرلرنی اۉقیب، اۉز ادبی بیلیم، تجربه و مهارتلرینی کوچه یتیرگن و اۉزلری هم منگو اثرلر یازه آلیشگه قادر بۉلگنلر. محمود الکاشغری، نوایی، بابر، شیبانی خان، عبیدالله خان عبیدی و بشقه لر نه فقط آنه تیللری (تورکی) نی چوقور بیلیب، اۉز آنه تیللریده منگو اثرلر یازیب قالدیرگنلر، بلکه عربی و دری تیللریده هم مثل سیز ادبی اثرلر یره تیب کېلگنلر. یقین اۉتمیشمیزگه نظر تشله سک، استاد قاری محمد عظیم عظیمی سرپلی نی کۉره میز که اۉز آنه تیلی (تورکی) دن علاوه دری، پشتو و عرب تیللریده کۉپ شعرلر و حتی دېوانلر یره تیب کېلگن. اونینگ دری شعر لری تۉلیق و کته حجم ده شبرغان شهریده و تنلنمه غزللری کابلده افغانستان یازوچیلر انجمنی تمانیدن "با کاروان بېدل" نامی آستیده چاپ بۉلدی. شونینگدېک ایکی تیللیک پشتو-دری نصاب الصبیان یا منظوم لغتنامه سی افغانستان بیلیملر اکادمیسی تمانیدن 1362 ییلی چاپ دن چیقدی. مولانا قربت، مولانا خدیم، نزیهی جلوه و بشقه لر یقین اۉتمیشیمیزده و استاد متین اندخویی، ذره عظیمی، آگه، لبیب، اشرف عظیمی، حفیظی، آثم، جمیله ایثار و بشقه لر حاضرگی کونده ایکی تیل (دری و اۉزبېکی) ده ایجاد قیلیب کېلماقده لر. ایتیب اۉتگنیمیزدېک، بیزنینگ شاعرلریمیز ایکی تیلگه شعر یازیب، یازوچیلریمیز اېسه ایکی تیلده مقاله یازه آله دیلر؛ اما ترجمه اۉرنی همان بۉش و مثاللری اېسه جوده آز. حقوق بیلیملری عالی دوکتوری ع. ح. شرعی جوزجانی هم ایکی تیلده شعر و مقاله یازگن بۉلسه هم بیرینچی بۉلیب، عرب و اۉزبېک تیلیدن دری تیلیگه بدیعی نثر یعنی قیسقه حکایه لر، ناول و رمانلرنی ترجمه قیلدی. "داستان دو دل"، "دوازده زن"، آیبېک نینگ "نوایی" رمانی نینگ بیر قسمی و ینه بیر قنچه قیسقه حکایه لر اونینگ قلمی بیلن ترجمه بۉلیب، نشر یوزینی کۉردی. یقین کونلرده برهان الدین نامق اۉزبېک مشهور یازووچی پیریمقل قادروف نینگ بابر حیاتیگه بغیشلنگن "یولدوزلی تونلر" تاریخی رمانینی اۉزیېک تیلیدن دری تیلیگه ترجمه قیلدی؛ اما بو کتاب حاضرگچه چاپ بۉلگنی چه یۉق. بشقه شاعر و یازوچی لریمیز هم گاه- گاه، بیرار کیچیک اثرلرنی ترجمه قیلگن بۉلسه لر-ده، بیراق کۉپینچه سی اۉزبېک، تۉرکیه تۉرک تیلی و عرب تیلیدن دری تیلگه قیلینگن ترجمه لردن عبارت دیر. بو ایش، اینیقسه اۉزبېک تیلیدن ترجمه قیلیش، البته جوده یخشی ایش بۉلیب، بیز نینگ تیلیمیزده گی ادبی یوتوقلرنی دری تیلده سۉزلاوچی وطنداشلریمیزگه یېتکه زیب بېریشگه یاردم بېره دی؛ اما افسۉس که بیزنینگ اۉز تیلیمیزنی بای اېتیشگه یاردم بېره آلمه یدی. بیزنینگ تیلیمیز یوکسه لیش، کېنگه ییش، یشنش، گللش و ینگی لنیش اوچون ینگی هوا، ینگی سوو، ینگی کورتک لر و پیوندلرگه محتاج و بولر فقط ینگی شاهکار اثرلرنی بشقه تیللردن اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلیش یۉلی بیلن ممکن بۉله دی، خلاص! خلقیمیز جهان ادبی شاهکارلرینی اۉز آنه تیللریده اۉقیمس اېکنلر، اۉزبېک ادبیاتیمیزگه ینگی هوا، ینگی قره شلر و ینگی آقیملر کیریب کېلیشی یا امکانسیز یا ینه هم اوزاق ییللر نی کوتیشدن سۉنگ ممکن بۉله آله دی دېگن گمان ده من. بو سطرلرنینگ مؤلفی انه شو کمچیلیک نی حس قیلیب، دری تیلدن اۉزبېک تیلیگه بیر قنچه قیمتلی اثرلرنی بدیعی ترجمه قیلیش نی زمانیمیز و تیلیمیز نینگ جوده کېره کلی و اهمیتلی طلبی دېب توشوندی و سۉنگی ییللرده بابر، کامران میرزا، شاه غریب میرزا غریبی لر نینگ اۉزبېکچه شعرلرینی دری تیلیگه و فارسچه شعرلرینی اېسه اۉزبېک تیلیگه شعرلر نینگ اۉز وزنی، آهنگی، قافیه سی، سۉز اۉیین لری و بدیعی صنعت لرینی امکان قدر سقله گن حالده ترجمه قیلدی و حضرت مولانا جلال الدین بلخی- رومی، زمانیمیز عصیانچی شاعره سی فروغ فرخزاد و سهراب سپهری لر نینگ شعرلرینی اۉز فورم و آهنگیگه اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلیشگه اېریشدی. بابر، کامران میرزا، غریبی، فروغ فرخزاد و سپهری دن قیلینگن ترجمه لر تاشکینت ده سیریلیک یازوویده چاپ بۉلگن بۉلسه، مولانا نینگ بیر قنچه رباعی لری، مثنوی معنوی نینگ "نی نامه" قسمی اۉزبېک تیلیگه شعر قالبیگه و مثنوی معنوی نینگ بیر قنچه حکایه لری اۉزبېک بدیعی نثر قالبیگه ترجمه بۉلیب، کابلده 1386 ییلی "مولانا جلال الدین بلخی-رومی رباعیلری" و "نی تیلماجی" آت لری بیلن چاپ و نشر قیلیندی. حقیر بو ایشلرنی فقط و فقط اۉزبېک بدیعی ترجمه چیلیک ساحه سیده آز بۉلسه هم کیچیک بیر آدیم صفتیده اۉز بورچینی اۉته سین دېگن امیدده قیلدی و اۉز تیلداشلریدن بو سلسله نی دوام اېتتیریشلری امیدیده دیر. قوییده سیز عزیز تیلداشلریمگه مولانا و بابر نینگ دری شعرلریدن اۉزبېک تیلیگه قیلگن شعری ترجمه لریمدن بیر نېچی ته سینی تقدیم اېتیب، "آیدین" آینامه سینینگ کېلگوسی سانلریده ایتیب اۉتیلگن بشقه شاعرلرنینگ شعرلریدن قیلگن ترجمه لریم دن پرچه لر و نمونه لرنی اهدا قیلیب، سیزلرگه منظور بۉله دی دېگن امیدده من. مولانا نینگ نی نامه سی:
تینگله،
بو نَی چون شکایت ایلهگهی
من ذره و،
خورشید لقایی تو مرا
مېن ذره
من و سېن اېسه، خورشیدلقا مولانا:
این بانگ
خوش از جانب کیوان منست
دلکش بو
نوا ینگرهدی کیوانیم دن
جانی که
حریف بود بیگانه شده است
جان اېردی
حریف، بۉلدی بېگانه بوگون
دلتنگم و
دیدار تو درمان منست
دلتنگ
لیگیم ده، وصل اېرور درمانیم
آن را که
بضاعت قناعت باشد
هرکیم ده
بضاعت قناعت بۉلگهی
آن رفت که
بودمی من از عشق تو شاد
اۉتدی او
زمان که عشق دن اېردیم شاد
آن عشق که
برق و بوش تا خلق رسید
اُول عشق
که آوازهسی یېتدی خلققه مولانا:
آن کس که
ترا شناخت جانرا چه کند
اُول کیم
تانیدی سېنی، بو جاننی نې قیلر مولانا:
بیدار شو
ای دل که جهان میگذرد
اویغان
یورهگیم مېنینگ، جهان اۉتماقده
مولانا:
جز عشق
نبود هیچ دمساز مرا
یۉق عشقدن
اۉزگه مېنگه هېچ بیر دمساز
دود دل ما
نشان سوداست، دلا
قلبیم
توتونی نشانۀ سَودا دور مولانا:
بر هر
جاییکه سر نهم مسجود اوست
هر یېرده
بۉلهی سجدهده، مسجود اُول دور
ظهیرالدین
محمد بابر: روز جدایی تو ولی شام فرقت است جانم بكن جراحت و راحت رسان به دل از تو به جانِ خسته جراحت چو راحت است خالی كه مانده ای به رخ لاله گون خویش بر جان بیدلان تو آن داغ حسرت است از كام جام باده بگیرید كام دل اكنون كه وقت باده و هنگام عشرت است گر ریخت یار خون تو زنهار دم مزن خوش باش بابرا كه همین دم غنیمت است ترجمه: شام وصلینگ، ای آییم، صبح سعادت بیلگامین ایریلیق كون لارنی لېكن شام محنت بیلگامین كۉنگلومه راحت بېریب، جانیم جراحت ایلاگیل گر جراحت سېندین اېرسا، جانغه راحت بیلگامین لاله دېك رخسارینگا قۉیغان اوشال خالینگنی، مېن بارچه بېدل لار جانیغه داغ حسرت بیلگامین كام جام باده دین كام دل حاصل ایلانگیز، كیم بو دم نی وقت مَی، هنگام عشرت بیلگامین یار اگر تۉكسا قانینگنی بابرا، دم اورمه گیل، شاد بۉلگیل كیم بو دم لار نی غنیمت بیلگامین. بابر:
لاله را
داغ از آن دم که به دل حاصل بود
عمر من
رفت و مرا فرقت او ساخت هـلاک ترجمه: لاله قلبیدا چو اول داغ وفا حاصل اېدی لاله دېك داغ محبتته دلیم منزل اېدی كېتدی اول عمریم و هجرانی مېنی قیلدی هلاك نېتای، عمریم شو قدر قیسقه و مستعجل اېدی كۉرساتیب یوز نی مېنینگ اۉلماغیم آسان اېتتینگ فرقتینگدا یشه شیم یۉقسه بسی مشكل اېدی عقلیدین بابر آزیب تور، بونگا تشویش نې دور؟ اې خوش اول دم كه ایچیب باده نی لایعقل اېدی بابر: قاصد به من آورد سلامت، ای دوست خوشحال شدم ز ذكر نامت، ای دوست تا نام سلام باشد اندر عالم، نامی باشی و هم سلامت، ای دوست ترجمه: قاصد مېنگا كېلتوردی سلامینگ، اې دۉست خوش قیلدی دلیم نی خوش كلامینگ، اې دۉست عالم دا سلام نامی تا بار، اۉلسون، جسمینگ ساغ، و شهره یخشی نامینگ، اې دۉست ترجمه: نام تو میان عجم و هم عرب است وز نامة تو در دل محزون طرب است هركس ز معما بدر آرد نامی، نام از تو برآورد معما، عجب است ترجمه: نامینگنی بیلور برچه عجم، برچه عرب نامینگ بېرادور قیغولی کۉنگولگه طرب هركیم چیقارور نام معما دین، لېك، سېندین چیقارور نام معما، بو عجب.
|