|
شماره سوم سال اول ماه سرطان 1387 |
|
بابریلرنی نېگه «بویوک مُغوللر» یاکه «مُغول اعظم» دېیشه دی؟ ذکرالله ایشانچ
اوروپا،هندوستان، پاکستان ،اوغانستان وباشقه ایریم مملکتلرده بابریلرنی انه شو نام بیلن اتَب کیلماقده لر. خوش، «بویوک مغول» اۉزی کیم؟ - اۉزبیکلر بیلن مغوللراۉرته سیده قرینداشلیک علاقه لری بارمی؟ - کیملر، قچاندن باشلب بابریلرنی شونده ی دېب ناملشگن ؟ - نیمه اوچون «بویوک مغول» آتی اۉزبیکلرنینگ منگلهی ییگه یاپیشتیریلیب قؤییلدی؟ اولا، بابریلر حقیده ایککی آغیز سؤز:
ظهیرالدین محمّد بابر(1483- 1530) اۉزی نینگ 47 ییل لیک قیسقه حیاتی دوامیده ، دولت باشی، حربی سرکرده ،تاریخچی، عالم وشاعر صفتیده اولوغ ایشلرنی عملگه آشیریب کېتدی. بوخصوصده کؤپ یازیلدی ویازیلماقده. مقا له میزگه تېگیشلی طرفنی عمومی ایته دیگن بؤلسک، بابر سمرقندنی ایگللشدن امیدسیزله نرکن،1504- ییلده 200- 300 عسکری بیلن حصارتاغلری آرقه لی اوغانستانگه اۉتیشگه قرارقیله دی.بابراوغانستانده مستحکم دولت قوریب،اولکن آبادانچیلیک ایشلرینی بجریب،سؤنگ هند سری یورش باشله یدی .بابر پانیپت اورشیده رقیبی ابراهیم لودینی یېنگیب هندوستانده کتته امپراتورلیک ستونلرینی قوریشگه کیریشه دی. بابریلرسلطنتی کتته قوریلیش،ایجادکارلیک وبنیادکارلیکلرعوضیگه شوند ه ی قیلیب هندوستانده 332 ییل دوام ایته دی. هندوستانده حکمرانلیک قیلگن بو سلاله بیلن تنیشیب آله میز:
بابر (1526-1530)، همایون (1530-1539،1555-1556)، جلال الدین اکبر(1556-1605)، جهانگرشاه (1605-1627) ، شاه جهان (1627-1658) ، اورنگزیب عالمگیر(1658-1707)، بهادرشاه 1 (1707- 1712)، جهاندار شاه (1712-1713)، فرخ سیر (1713-1719)، محمد شاه (1719-1748)، احمد شاه (1748-1754)، عالمگیر 2 (1754-1759)، شاه عالم 2 (1759-1806)، اکبر 2 (1806-1837)، بهادر شاه 2(1837-1858)، تأریخی منبعلرده بابریلر اۉزلرینی «بابری میرزالر» دېب آته گنلر. اۉزبیک عالملری نینگ یازیشیچه ،مغول اتمه سی چینگیز خان واوندن کیینگی مغول قاآنلری(اوکتای خان،گیوک خان،مونکه قاآن) گه تیگشلی بؤلگن (1) 15- 16عصرلرگه کېلیب موغوللربوتونلی ییمریلیب،مغولستانگه قیتیب کیتیشگن یاکه اۉتراق له شیب محلی تورکلرگه سینگیب کیتگنلر. بابرنینگ آنه سی قوتلوغ نگار خانم تاشکینت خانی یونس خان نینگ قیزی اېدی. یونس خان اېسه نسب جهتیدن اۉن تۉرت اولاد آرقه لی چینگیز خانگه باریب تقه له دی.(2) بونرسه بابر مغول دېگن معنا نی انگله تمهیدی. تۉغری، اۉزبیکلر تورکی قوملرگه کیره دی تورکی قوملربۉلسه اۉز نوبتیده مغوللر بیلن قرینداش سنه له دی.امّا بابرآته تاماندن امیرتیمورگه باریب توته شه دی. خوددی اۉزبیکلر سینگری شایبانیلرنینگ هم مغوللر بیلن قانداشلیک پیوندی بار.شایبانیلر اېسه تاریخده اۉز شجره سی بیلن تیلگه آلینه دی. باشقه تاماندن بابر نینگ اۉزی هم اوغانلردن بؤلمیش یوسف زایی نینگ قیزی« افغان آغه چه» گه اۉیلنگن . اۉتمیشده فاتحلرنینگ باشقه قوملردن قیز آلیشی عادت توسینی آلگن. ایریم بابری شاه زاده لر هم هندلردن قیز آلگنلر. مشهور تأریخچی عالم بارتولد بابریلرگه نسبتاً «بویوک مغول» عباره سینی قۉللش خطا اېکنینی شونده ی یازه دی : «اروپالیکلرتیمورو اونینگ اۉغیللری همده نبیره لرینی مغوللردن ترقه لگن دېب حسابلب،(بابر) سلطنتی اوچون«بویوک مغوللر»دېگن نام تۉقیمه دیر»(3) انگلسلرنینگ اشغالیدن کیین هندوستانده بهادر 2 توزیمی آغدریلیشی بیلن بابریلرسلطنتی بوتونلی تنزلگه اوچره یدی.انگلسلر بهادرشاه 2 نی اسیر آلیب برما گه اۉزلری بیلن آلیب کیته دیلر. انگلسلر نینگ کؤزینی قمشتیرگن بابریلراولوغ سلطنتی نی،اۉشنده، تشقریگه قاره رنگلر بیلن بؤیهب کؤرسه تیلیشی کیره ک بؤلدی.انگلسلر 19- عصرنینگ ایککنچی یریمیدن باشلب، «هندوستانده انگسچه کتابلر واسطه سیده بابریلرنی«بویوک مغوللر» دیب»(4) یایه باشله دیلر. شوندن کیین اۉزگه لر بوساخته نامنی بیلیب- بیلمی ایشلهتیشگه کریش دیلر. تاریخده چینگیز خاننینگ یورشلری باشقه فاتحلر یۉلگه قۉیگن اوروشلری سینگری کتته تلفات و ویرانگرچیلیکلر بیلن کیچه دی. چینگیز ومغوللرنینگ دشمنلری اۉزعیبلرینی خس پوشلش اوچون اولرنی دایما قاره لب کیلگن. اۉزبیکلر، بابریلرمغلوب بؤلگن طایفه لر. اولرنی باسقینچیلر اولادی اۉله راق کۉریشگنلر.اۉزبیکلرنینگ تاریخ آلدیده قیلگن اولکن ایشلری، اۉلمس مادی- معنوی میراثنی ییرگه اوریش نیتیده اویدیرمه لر تۉقیشگه عادتله نیب قالگنلر. خلا صه اۉرنی کېلگنده شونی ایتیش کیره ک که، اۉزبیکلردن بۉلمیش بابریلر تأریخی قرینداشلیک علاقه لریدن تشقری هندوستانده اولوغ امپراتورلیک قوریشده مغوللر بیلن مصلحتله شیب ایش کۉرمه گنلر.اصلیده ،عقل وذکاوت، آنگ وبیلیم ،تدبیروداویوره کلیک تیموریلرواولرنینگ اولادلری سنه لمیش بابریلرنینگ خراسان، تورکستان،ایران وهندوستانده قدرتلی سلطنت برپا قیلیشیگه اساس بؤلیب خدمت قیلگن. شونی هم قۉشیب کېتیش کیره ک که، اۉشه پیتده تورکستاندن بابریلربیلن هندوستانگه کۉچیب بارگن کۉپلب اۉزبیکلر هندله شیب کیتدیلر.بوگونگی کونده اولرنینگ اولادلری پاکستان وهندوستانده آزاېمس. اۉچیب کېتگن ایزلرنی قیدیریب تاپیش ، شانلی تاریخ بیلن باغله نیش پیتی اله قچان ییتیب کیلگن ایمسمی؟ منبعلر: 1. « بابرنامه » تاشکینت -1960 ، 66- بیت. 2. «اۉزبیکستان انسکلاپیدیه سی» 2001- تاشکینت،88-89 بیتلر. 3. «روضة السلاطین» و« جواهر العجایب» ، حیدرآباد - 1968.
|