|
شماره چهارم و پنجم سال اول ماه اسد و سنبله 1387 |
|
افغانستانده اۉزبېک تیلینی رواجلنتیریش نینگ اساسی شرطلری
اۉتمیشده اولکن مدنی، معنوی میراثی بۉلیشیگه قره مسدن، اۉز آنه تیللریده عاموی روشده یازه آلمسلیک،اۉقی آلمسلیک علتی همان افغانستانده یشب کیله یاتگن اۉزبېکلر باشیگه سایه سالیب توریبدی. نیمه اوچون شونده ی بۉلیب قالماقده واوندن قوتیلیش نینگ یۉل - یۉریقلری نیمهده ؟ انه شولرحقیده گپلشسک. 1- ملی ستم و ملی تېنگسیزلیک اۉزبېک خلقینینگ عاموی سوادسیز بۉلیب قالیشگه اساسی سببلردن سنله دی. 2- ییللردوامیده اۉزبېکلر آره سیده اۉقیمسلیک، بیلمسلیک واۉرگنمسلیککه کۉنیکمه حاصل قیلینگن. اولراۉقیمسه هم یشهسه بۉلهدی، قبیلیده ایش توتیب کیلماقده لر. بوعامل هم اۉشه ملی تعصبنینگ محصولی اۉله راق یوزه گه چیققن و اولرنی اۉقیشگه قیزیقمسلیک وبی میللیک زنجیربند قیلیب تشله گن. 3- اقتصادی عامللر هم بو جریانگه اۉز تاثزینی اۉتکزمی قۉیمه گن. اۉزبېکنینگ ییل بۉیی ایزیلیب - ایشلب تاپگنی قاره قازا ننی قینه تیشدن نریگه اۉتمگن. تعلیم - تربیه یۉلیده صرف قیلیش اوچون مالیوی امکانیتلرحاضرگچه هم یۉق درجه. یخشی جایلرده، اولوغ منصبلرده باشقهلراۉرنهشیب آلگنلر. اوزبیکلرنینگ یخشی- یخشی ییرلری ناقللر تامانیدن باسیب آلینگن. اۉقیمیشلی قتلم بارگن سری اۉزبېکلر آره سیده سیره کله شیب بارماقده. حتی کاتب،عادی مامورهم شمال گه جنوبدن باریشی کیره ک بۉلیب قالگن . بوگونگی کونده هم احوال شونده ی لیگیچه توریبدی. اۉزبېکلرانه شولرگه پاره بیریب کون کۉریشگه محکوم ایتیلگنلر. 4- اوروش ماجرالری هم بو جریاندن تشقریده قالگنی یۉق. انسان کوچی بی مقصد اورشلرگه سفربر ایتیلدی. بواوروشلرنینگ ثمرهسی سوادسیزلیکدن، قوللیکدن باشقه نرسه بۉلمهدی. قیزیللرو یشللردوریده هم اینگ کۉپ معنوی تلفات اۉزبېکلر چکیگه توشدی. ملی حق- حقوقدن ییراقلشتیرشگه آلیب کېلدی بو اوروش. اۉزبېکلرایککی یوزایللیک ییلدن بیری سوادددن محروم، معرفتسیزلیک اۉپقانیگه (گردابیگه) اولاقتیریلدی. اوندن قوتولیش نی بولر اۉیلب هم کۉرمه یپدیلر. باشقچه ایتگنده، قوتیلیش حسینی هم یۉقاتیب قۉیگنلر. 5- عصرلر دوامیده اۉزبېکلر اۉز ملی یۉلباشچیسیگه اېگه بۉله آلمهدی. اولر رهبر ییتیشمسلیک ایمس بلکه، یۉلباشچی نینگ یۉقلیگیدن عذاب چیکماقدهلر. انیقراق ایتگنده اۉزبېکلر رهبرسیزلیککه مبتلا بۉلیشگن. اۉزبېک نینگ تیلی، مدنیتینی حمایه قیلیب چیقیشگه مرد میدان تاپیلمه یپدی. تۉغری، ملی ترکیب وسیاسی موازنتنی اوشلب توریش اوچون حکومتلر بیر قطار پست و منصبلر نی اۉزبېکلر گه بېر یشگه مجبوردیر. ینه اۉز تیلیده یازیش واۉقیشنی بیلمهگن بیر شخص شو اۉرینلرنی ایگلله شی کیره کمی؟ اۉزاقنی کۉزلب ملی و عقلی سرمایه یاتقیزیلگنمی اۉزی؟ اصلیده، ملتگه بی پسندلیکنی، انه شو عملدارلردن قیدیرماق کیرهک. بو نرسه لرنینگ تیلگه تأثری وزیانی حدّن تشقری اېمسمی؟ آنه تیلده یازه آلمسلیک، اۉقی آلمسلیگی ملی ذهنیتلرده عیب سنه لسین. اېندی، اوشبو معنوی بحراندن قوتیلیش نینگ یۉل- یۉریقلری خصویده سۉز یوریته میز. تیلنی حمایه قیلیش ورواجنتیریش بۉیچه مسلک وتخصص نقطۀ نظریدن گپیره دیگن بۉلسک، قۉییده گیلرنی بجریش کیره ک بۉله دی : 1- اۉزبېک قلمکش و ایجادکارلری نثرچیلیککه اساسی اهمیت قره تماغلری کیره ک. یازوچیلر اثرلری مؤفقیتلی چیقمه گن تقدیرده هم حکایه، قصه، درامه و رمانچیلکنی باشلب تجربه قیلماقلری شرط. تیلنینگ بی پایان امکانیتلری، معنی قیرّه لری وسۉز ذخیره لری نثرده گینه بۉی کۉرسه دی. یازوچی، بدیعی اثر قهرمانلری، واقعه- حادثه نینگ کۉلمی ومکانی انه شو بای امکانیتلرنی یوزه گه چیقَره دی. بو نرسه جهان عملیاتیده قۉللنیلگندیر. نثرنویسلرنی علیحده رغبتلنیریش، یازوچیلرگه کۉپراق قلم حقی بېریش، اولرنینگ اثرلرینی چاپ ایتیلیشی ضرور ایشلردن بیری دیر. بدیعی اثرنی اۉرگنیش اوچون ادبی تنقیدچیللیک نی هم شکللنتیریب،ادبیّاتشناس عالملر گروهینی تربیه لب، ییتکزیب بیریش جوده مهمدیر. 2- مدرن شعریت، برماق، سربست، آق و ساچمه شعریتنی کېچ بۉلگن بۉلسه - ده، زینهار باشلب یوباریش کیره ک. بو نینگ هم اۉزیگه یره شه امکانیتلری و قولهی تامانلری بار. اېرکینلیک و اېرکین شعریت برچه قابیقلرنی یاریب چیقه دی. تۉسیقنی یېنگگن شعریت و فکرنینگ تیل میوه سی ثمره لی و تاتلی بۉله دی. بونده فکرنی وزن، قافیه، ردیف جلولی آلمهیدی. مدرن شعریتده عروض یاکه شعراوچون شعر یازیلمهیدی -ده، بلکه، فکرو درد اوچون شعر یازیله دی. بو نرسه اۉز نوبتیده شاعرنینگ هم موفقیتینی تامینلب بېره دی. باشیده اېرکین شعرگه اۉتیشده بعضی بیر نرسه لرغیر طبیعی، زۉره کی، ناقۉلَی کۉرینیشی ممکن. بیراق، زمان اۉتیشی بیلن ایجاد نینگ بو توری هم قدریتگه ایله نیب باره دی. بو نینگ تیل اوچون فایده سی هم کۉپراق بۉله دی. 3- تیل علمی گه عاید نظری ادبیّاتلرنی جمله دن تیل گرامری، لغت، تحقیقی مقاله لرنی چاپ قیلیش و اۉقیتیب باریش کیره کدیر. چونکه، نظری منبعلر سیز تیلنی تدقیق قیلیب بۉلمهیدی. علمی اۉقوو مرکزلرده تیلشناسلر گروهینی هم شکلنتیریش و تربیهلش، گلده گی تورگن مهم وظیفه لرگه کیره دی. 4- علمی سمینار، کنفراسلر اۉیوشتریش و تیل بورچکلری نی توزیش کبی ایشلر هم فایده دن خالی بۉلمهیدی. 5- مدنیت مرکزلری و بنیادلر قاشیده خلق آغزه کی ایجادیگه دایر متریللرنی (قۉشیق، داستان، تیرمه،متل، اېرتک و هرخیل ایتیم)لر نی آوازو تصویر کۉرینیشده تۉپلش،ییغیب باریش هم جوده کیره کدیر. 6- اۉزبېکلر استقامت قیلوچی ییرلرده تیل نینگ رسمیاتده گی وظیفه سینی عملده قۉللش و شوتیلده ایش یوریتیش شرط بۉله دی. 6- رادیو ایشیتیریش،تلویزیون کۉرسه تولرینی اویوشتیریش و کۉپهیتیریش هم تیلنی حمایه قیلیش بابیده گی رولنی آشیره دی. 7- ییل نینگ بیر کونینی «تیل کونی!» صفتیده بیره م آلیش کیره ک. انه شو شرط- شرایطه حسابگه آلینسه گینه افغانستانده اۉزبېک تیلی رواجله نیشی ممکن.
ذکرالله ایشانچ |
