|
شماره چهارم و پنجم سال اول ماه اسد و سنبله 1387 |
|
خواجه نظر هویدا
غایب نظراۉغلی خواجه نظر،«هویدا»تخلص بیلن شعرلر یازگن اۉزبېک شاعری دیر.(1:ص،36.) هویدا نینگ تیریکچیلیگی وایجادیاتی حقیده اَیریم منبع لرده، تورلی معلومات لراوچرهیدی، اما هویدا اۉزی نینگ،منزل - مکانی همده نسبی حقیده قوییده گی بیتلرنی یازگن: کمینه نینگ آتی خواجه نظردور آته سینینگ آتی غایب نظردور نسبده اوشبومولود چیمیانی غریب وخاکسار و بی (نشانی) اوشبو مصرعلردن (هویدا) نینگ اسمی، آته سی نینگ آتی وتوغیلگن جایی انیق بۉله دی. هویدا نینگ آته سی ایرنظراۉغلی غایب نظربیلن بیرگه (چیمیان)گه کۉچیب کېلیب، چیمیانلیک بیرقیزبیلن عایله توزگن. هویدا شویېرده توغیلگن، اما توغیلگن ییلی انیق اېمس، تخمین لر گه کۉره (1074) ییلده توغیلگن بۉلسه کېرهک. هویدانینگ آتهسی غایب نظر،چیمیانده،نفوذلی مکتب دارایشان اېدی، او(قاشقر) یا «قاشغر»ده شهرت قازانگن آفاق خواجه (آپپاق خواجه)مریدلریدن بۉلیب،پیریگه اخلاص وحرمتی نینگ رمزی صفتیده اۉغلیگه خواجه نظر اسمینی بېرگن، «هویدا» اېسه شاعرنینگ تخلصی خواجه نظر«هویدا» باشلنغیچ تعلیمی نی چیمیانده بیتتریب کېین قوقند (خوقند) ده تحصیل آله دی. او اسلامی تعلیمات یانیده ادبیات، فلسفه، تصوف وعرفان نی هم اۉرگنه دی. هویدا تحصیلنی بیتیرگندن سۉنگ چیمیانگه قهیتیب معلم لیک بیلن شغللهنگن و عینی حالده تۉقووچیلیک کسبی نی هم اورینیب تورگن. خواجه نظر هویدا عمرینینگ اساسی قسمینی خلق خدمتی گه، باله لروبیلیم طالب لری گه بغیشله یدی. «هویدا» عمری نینگ اداغیگچه (چیمیانده) یشهدی و تخمیناً (م-178یا که 1781)- ییلده دنیادن کۉز یومدی.(2:ص، ب) «هویدا» نینگ ادبی میراثی، «هویدا» نینگ شعری میراثی«هویدا» دیوانی نامی بیلن بیزگَچه یېتیب کېلگن. اۉزبېک کلاسیک شعریتینینگ برچه تورلریده قلم تېبرهتگن هویدانینگ شعرلریده عاشقانه، رندانه وعارفانه کیفیتلر بیلن نصیحت- اۉگیت جوش اوریب توره دی. (1:ص،361) «هویدا» دن (راحت دل)عنوانلی بیرمنظومه، همده تصوفی- عرفانی روحگه اېگه «ابراهیم ادهم داستانی» قالگن. 1- شعری دیوان: هویدانینگ شعری دیوانی اونینگ سلالهسیدن بۉلمیش شاعرلرصلاح الدین ثاقب وثمربانو آرقهلی یازدیریلیب قالدیرگن. هویدانینگ دیوانی، تۉغریراق شکل ده (1900-م) ییلده اۉزبېکستان ده چاپ اېتیلگن. اما افغانستان ده، هویدا دیوانی 1383- ییلده، میزاالوغ بېگ فرهنگی کانونی تمانیدن، بلخ عالی اۉقوویورتی نینگ استادی پوهنیار هدایت اﷲ (هدایت)کوششی بیلن، بلخ ده چاپ قیلیندی. بلخده چاپ قیلینگن دیوان،کمپیوتری طرز ده بۉلیب اما بودیوان هویدا نینگ تۉلیق دیوانی اېمس. 1384- ییل ،هویدا دیوانی، امین الله (دوستیار) اهتمامی بیلن (1000) نسخه ده قدیمگی تاش باسمه دیوان یوزیدن قیته پاکستان ده چاپ قیلینگن. بودیوان بلخ ده چاپ بۉلگن دیوان دن حجم جهتیدن جوده کته بۉلیب، حتی که بلخده چاپ بۉلگن دیوان نینگ نېچه برابری دېسه هم بۉله دی. بودیوان جوزجان ولایـتی (دارالعلومی) نینگ استادی صفی الله (ندیم ) قلمیگه تېگیشلی (سۉزباشی) بیلن باشلنگن. کېین دیوان نینگ اصلی متنی دخل و تصرف سیز چاپ اېتیلگن و او بوکونگی تخنیکی امکانیت لرگه قره گنده جوده اېسکی دیر. (3:ص،2) «هویدا» نینگ افغانستان و پاکستانده چاپ قیلینگن دیوان لری نینگ ایکاوی هم نه فقط انتقادی ومعیاری چاپ اېتیلمه گن، بلکه شاشیلینچ صورتده پله پرتیش باسمه دن چیقدیریلگن. بلخ ولایـتی ده چاپ قیلینگن نسخه نینگ مقدمه سیده اوشبودیوان پوهنمل رحیم ابراهیم تمانیدن سالیشتیریب کۉریلدی؛ توزه تیلدی و کۉریب چیقیلدی دېیلگن. بیراق، متن گه مراجعه قیلگنده کۉپلپ چاپ خطالری نی اوچرهتگن حالده، شعرلرنینگ وزن ومعنی قیینچیلیکلرینی هم کۉریب توره میز. بو اېسه کتاب مهتممی و اصلاح قیلووچیسی نینگ دقت سیزلیگینی کۉرسهتهدی. پاکستان ده چاپ اېتیلگن نسخه هم میمنه لیک امین الله (دوستیار) نینگ مادی یاردمی بیلن چاپ قیلینگن. اما بوگونگه قدر باسمه دن چیققن کتاب لر آره سی ده ناچار چاپ حسابلنه دی. هرحالده «هویدا» دیوانینینگ بو ایکله چاپی هم افغانستان نینگ شمالی ولایت لریده تورموش کېچیره یدیگن اۉزبېک خلقی اوچون ینه هم فایدهلیدیر. هویدا شعرلرینینگ کۉپ قسمینی، غزل، مثنوی و مستنزاد تشکیل بېره دی، هویدا غزل لری ده کۉپینچه عارفانه، عاشقانه، حمد و مناجات همده خدادن قۉرقیش، اونگه طاعت قیلیش کبی معنی لر و موضوع لرسیغدیریلگن. هویدا شعرلریگه عرفانی- تصوفی وعشقی موضوع لر یانیده تعلیمی ادبیات (Didactic)گه عاید موضوع لرهم بار، هویدا نینگ شعرلری تورلی ذوق لرگه تېنگ بۉلیب اۉقووچیلراوچون آسان و یاقیملیدیر. 2- راحت دل: خواجه نظر «هویدا» نینگ مثنوی ژانریده اَیتیلگن «راحت دل» ناملی منظومه سی و «ابراهیم ادهم» داستانی اۉز مولفی نینگ داستان یازیش صلاحیتی دن درهک بېروچی یادگارلیک بۉلیب، شاعرنینگ اۉزبېک ممتاز پندنامه سی- خزینه سی گه قۉشگن مناسب حصه سی دیر. شاعراۉزی «راحت دل» منظومه سینی بوندهی توصیف لهیدی: کتابیم نینگ آتی دور «راحت دل» اېرور هربیرسۉزی تنبیه غافل یوقاریدهگی بیتدن، هویدانینگ «راحت دل» اثری نی موضوعی انگله شیله دی. بواثرتعلیمی روحگه اېگه بۉلیب، پند ونصیحت دن تۉلیق دیر. 3- ابراهیم ادهم داستانی: بواثر «هویدا» نینگ تصوفی روحده گی اثری بۉلیب بلخ حاکمی «ابراهیم ادهم» نینگ تیریکچیلیگی، عرفان و تصوف نینگ پاغانهلریگه یېتیشیش اوچون تارتگن عذابلرینی عکس اېتدیرگن. بوکتاب شمالی ولایت لرده دینی مدرسه لرده درسلیک صفتیده هم ایشلهتیلهدی. (2:ص،ز) منبع لر رویخطی: 1- ذکراﷲ ایشانچ و محمد عالم کوهکن، 1374، اۉزبېک ادبیاتی فرهنگی، فاریاب، امیرعلی شیرنوایی فرهنگی انجمنی نشریاتیدن. 2- خواجه نظر هویدا 1382، هویدادیوانی ،هدایت الله هدایت اهتمامی بیلن، بلخ، میرزاالوغ بېگ فرهنگی کانونی نینگ نشری. 3- خواجه نظر هویدا 1383، هویدادیوانی، امین الله دوستیار اهتمامی بیلن، پشاور- پاکستان.
سید تاج الدین تاشقین بهائی |
