|
امير الكلام امير نظام الدين عليشير نوايي نينگ اثر لري |
|
|
|
امير عليشير نوايي سياست اربابي، شعريت سلطاني تركي چغتايي (اوزبيكي) كلاسيك ادبياتي نيگ اساس قويوچيسي و شرق رونسانسي نينگ يوللاوچي و ايلغاري صفتيده اوز ثمره ليك حيات دوريده (30) دن آرتيق راق قيمت ليك اثر لر يره تيب، يادگار قويگن. بو اثر لر بيزلرگه فرهنگي ميراث حساب لنيب افتخار ليگ ادبياتي ميز گه خاص اورين نينگ ايگل لب توره دي. قوييده نوايي نينگ اينگ مهم اثر لريدن قسقه صورت ده ايسلب اوته ميز
1ـ ديوان خزاين المعاني:بو اثر (22500) بيت دن تشكيل بولگن نوايي بو ديوان ده (16) تور ادبي شعر لريني اورين بيرگن. بو اثر ده(2600) غزل،(4)مستـــزاد، (10)مخمس، (5)مسدس،(1)مثمن، (4)ترجيع بند، (1)تركيب بند،(1) مثنوي، (1) قصيده، (1) ساقي نامه، (210) قطعه، (123) رباعي،(152) معما، (113)تويوق، (10)چيستان و (86)فرد كيريتيلگن. 2ـ ديوان فاني:دري تيلي نوايي نينگ ايكينچي آنه تيلي بوليب، بوتيل ده تورلي اثر لر و شعر لر يازگن ديوان فاني دري ده بوليب (6197) بيت دن عبارت بولگن اونگه (554) غزل، (6)قصيده (1)مسدس، (1)مرثيه تركيب بند، (72)قطعه، (73)رباعي، (16)تاريخ ماده سي، (373)معما، (9)لغز، كيريتيلگن. 3ـ بدايع البدايه:بو اثر (842)قطعه دن عبارت بوليب اونگه(585)غزل،(3)مســــــتزاد، (4)مخمس، (2)مسدس، (3)ترجيع بند، (49)قطعـــه، (78)رباعـــي، (10)چيستــــان، (52)معــــما، (10)تويوق، (46) فرد كيريتيلگن. 4ـ محبوب القلوبنوايي بو اثر نينگ (905) هـ . ق ده تمام ايتيب اونگه حيات دوريده قولگه كيلتيريلگن تجربه لريني، سياسي، اجتماعي، اخلاقي و تربيتي تصورات و باور لريني عكس ايت تيرگن نوايي بو اثر نينگ مقدمه سيده ايته دي. گهي تاپتيم فلك دن نا توان ليغگهي كورديم زمان دن كامران ليغبسي ايسغ ساووغ كورديم زماندابسي اچيغ چوچوك تاپتيم جهاندا 5 ـ خمسهبو اثر بيش منظوم داستان دن عبارت بولگن ـ قويده هر بيريني قسقه چه تانيتيب اوته ميز.الف : حيرت الابرار: بو اثر (3988) بيت دن عبارت بوليب (64) بوليم ني احتوا ايته دي (21)بوليمي سوز باشي (20)بوليمي مقاله لر (20)بوليمي حكايه لر (3) بوليمي ني اداقلش تشكيل ايته دي.ب : فرهاد و شيريننوايي بو داستان ده عشق و صداقت، وطن دوستليك، قهرمان ليك، ايش و محنت توغري سيده اويلش و باوري نينگ فرهاد نينگ وجوديگه مجسم ايته دي. يازيب جان مصحفيدين ايكي حكايتديبان فرهاد شيرين دين حـــكايت ج: ليلي و مجنون بو داستان (38) بوليم دن تشكيل بوليب هر بوليمي عليهده عنوان لر و مسجع نثر بيلن باشلنه دي. نوايي بو داستان نينگ (17)انچي بوليمي ده قيس نينگ ليلي دن جدا ليگي و اونينگ كوزيدن ياش جاري بولگه ني و اونينگ رواني حالتيني تصوير لب مناسب تشبيه و استعاره نينگ ماهر ليك بيلن ايشله تيب بو جمله لر نينگ سر لوحه سيده قرار بيره دي.« مجنون نينگ فراق چاهيدا تنور ايچينداگي اوت ديگ تابي و هجر بنديده توزاققه توشگن قوشديك اضطرابي و حكيم فسونيدين جنوني نينگ طغياني و طبيب پرهيزي دين ايسيتماسي نينگ غلياني و اوز زهر كام ليغيغه تويگان تلخ تلخ شورابه سي و بو شورابه دن كاميده اچيغ اچيغ خونابه سي و كونگلي اوتيدين تيمور بندي سوبولغاني و سو ديك صحرا عزمي قيليب اشكي سويدين ايولار تولغاني» د. سبعه سيار: بو داستان خمسه نينگ توردينچي داستاني حساب لنيب اونينگ تورت آي مدتي ده هارمس دن ايش آليب باريب تمام ايته دي و بو اثر نينگ مونده ي نام له يدي بولدي چون بو رقم ايش تيار قويديم آتيني ســــبعه سيار بو داستان بهرام و دلارام حكايتي اساسيده اورته گه كيلگن و ييتي حكايتدن عبارت. نوايي نيينگ بو داستاني اوزبيك تيلي نينگ كتبي و شفاهي ادبياتي نينگ رواج له نيشي و بايليگيني سقله نيشي گه ثمره ليك تأثير قويگن – قوييده بو داستان دن بير پرچه: شاه تيلار بولسا شاه ليك قيلماقسپاهيدين كيراك ماس ايريلماقشه ني ديرلار سپاه بيرلن شاهشاه ايماس دور يوق ايرسه انداسپاهشاه غه خيل اولسه فتح آنينگ ايشي دوربير كيشي رستم اولسه بير كيشي دور هـ سد سكندري:خمسه نينگ كتته داستان لريدن بيري بوليب (7215) بيت و 89 بوليمدن عبارت. بو داستان نينگ 24نچي بوليميده ايچكي قرشي ليك و دشمن ليك لر رنج و الم لر عاقبتي ني مونده ي تصوير ايته دي.بو گويا جهان ايچرا طوفان ايرور كه اندين جهان اهلي ويران ايرورني طوفان بلا بحري چيق ماغي جهان اهلي بو آستيغه قالماغي عداوت قه بغلاب كمر ايكي شاهجهان اهلي ني ايله ب ايكي سپاه اتا بير طرف گر ايرور فِي المثل ينا جانيب آلغاي اوغولغه محلايكي سيگا كين اوتي سالغاي غضباول اوت قان ايچار گا قيليب تشنه لباتا جان بيريب اوغليني اولتير گالياوغول هم انگا تيغ كين سورگاليقرينداش تاپسا قرينداشي نيدمادم تيليب كيسگالي باشي نيتوتيب آشنا لارغه بيگانه ليقكيتيب هم نشين لارغه هم خانه ليق 6- لسان الصير: بو اثر اوزبيك ادبياتي ني فلسفي مثنوي لريدن بوليب يازوچي اوز فلسفي باور لريني مجازي قوش لر سيما لريده بيان ايتيب محاكمته اللغتين اثريده بو توغريده ايته دي «چون لسان الطير الحاني بيله ترنم توزوب مين قوش تيلي اشاره تي بيله حقيقت اسرارين مجاز صورتي گا كور گوزيب مين».نوايي دنيا قره ش اساسيده جهان نينگ آفرينش و يره تيشي نينگ اولوغ ذات كبريايي نينگ قدرتيگه بيليب عالم ظهوري مقصيدي ني انسان يره تيشي ديب بو اثر نينگ باشله نغيچي ده بونده ي ايته دي.آفرينشدين قيليب انسان غرض آني ايلاب خلق ايچيندا بي عوضكونگلين آنينگ مخزن عرفان قليب اول طلسم ايچرا اوزين پنهان قيليبراز مخفي گنج اوليب بو طرفه جسمصنعدين اول گنج حفظيغه طلسم. ۷- مجالس النفايسنوايي مجالس النفايس تذكره سي نينگ 891هـ ق ييل ده تدوين ايته دي بو اثر 8 باب يا مجلس دن عبارت بوليب اونده 459 سوز يوروتوچي نينگ شرح حاليني بيان ايتگن. بيرينچي مجلس ده 46 سوز يوروتوچي ايكينچي مجلس ده 91 سوز يوروتوچي اوچونچي مجلس ده 175 سوز يورتوچي، تورتينچي مجلسده 72 سوز يوروتوچي، بيشينچي مجلس ده 21 سوز يوروتوچي، آلتينچي مجلس ده 21 سوز يوروتوچي، يتينچي مجلسه 22 سوز يوروتوچي و سيكيزينچي مجلس ده سلطان حسين ميرزا بايقرا نينگ شرح حاليني ذكر ايتگن. 8- ميزان الاوزان: بو اثر اينگ مهم اوتميش ادبيات شناس ليك يادگار ليك لردن بوليب قنده ي سوز يوريتيش، شعر قوريليش تورلي كلاسيك شعر لر عروض وزني اوچون اورته گه كيلگن. يازوچي: ع. دستيار |