Menu Content/Inhalt
باش صفحه

موجود کیشی لر

حاضرین در سایت : 1 نفر مهمان
نوايي تورك «اوزبيك» ادبياتي نينگ علم برداري نسخه PDF چاپ ارسال به دوست

بيوك علامه، متفكر و سوزيوروتووچي امير علي شير نوايي تورك ـ (اوزبيك) تيلي و ادبياتي نينگ ترقياتي و تكاملي اوچون قيلگن فعاليتي و چيككن زحمت لري دنيا بوييده يشنب تورگن تورك لر اوچون بيوك اهميت گه ايگه بوليب بو تيل نينگ تيريك قاليش و ادبياتي رشد تاپيب يشناشي يوليده بيركته ايش دور.

 امير الكلام نوايي تورك ـ (اوزبيك) تيلي نينگ بايليك چرايليك و اينگ نفيس ليگي ني تانيتيش اوچون فنا بولمايديگان منبع لردن هرتمان له مه و يخشي صورت ده فايده لانيب بيوك و ارزش ليك اثر لر يراتيب باشقه اوزبيك يازووچي و شاعر لرني هم بو تيل ني يخشي بيليش لري اوچون بوتيل گه قدر بيريب ايجاد ايتيش گه چاقيرادي بوتيل گه كم بها بيراديگن لرگه قرشي كيسكين كوراش آلغه آليب بارادي.

نوايي تورك ـ (اوزبيك) تيلي و اونينگ ترقي و تعالي سيده مبارزه لر قيلگن بو تيل ني علمبردار لري دين حسابله نه دي و بو تيل ده بيحساب و ارزش ليك اثر لر يراتيش بيلان كته مقام و آوازه گه ايگه بوليب و همه ترك لرني دل و دماغيدا ابدي جاي آله دي اوشبو موضوع ني لسان الطير ده مونداي ياد ايته دي.

ترك نظميدا چو تارتيب مين علم

ايلاديم اول مملكتني يكقلم

نوايي اوز زماني نينگ سنت لري گه قرشي (كيم علمي آثار عربچه تيل ده، هنري و ادبي اثر لر دري تيل ده يازيلرايدي) تورك ـ (اوزبيك) ادبي تيلي نينگ بيراغي ني كوتره دي.

نوايي سوز هنريني اينگ ارزش لي اثر لر جمله دن خزاين المعاني، خمسه و لسان الطير بيلن اثبات ايته دي و مجالس النفايس، ميزان الاوزان و محاكمه الغتين كبي اثر لر بيلن تركي تيل ده علمي اثر لر يره تيش امكانيتي ني اثبات لايدي.

او اوز زمانيده گي برچه ادبيات هنر و بديعي موضوعات اينيقسه غزل فرد قصيده حماسي و فلسفي داستانلردين تا تربيتي قهرماني و عشقي داستانلر و اوزبيكي نثرده ارزش لي اثر لريره تادي تاريخ نويس ليك ادبيات شناسليكم و تيل شناسليك زمينه سيده ارزشمند  كتاب لر ايجاد قيلادي. شو باره ده نوايي نينگ اوزي ديدي:

(حتي دولتي اسناد و فرمان لركيم دري تيل ده يازولاري بولادي كيم تركي تيل ده يازولسه.) شو ترتيب بيلن دري تيل ده هر قنداي و هر موضوع ده كيم آثار يراتيلگن بولسه سوزي تركي ادبي تيل ده علمي و هنري آثار يراتادي و دري تيل نينگ اديب و يازووچي لري بيلن ايجادي مسابقه بر قرار ايتيب و بول مسابقه لرده كوب يوتوق لرگه ايريشادي و بو يول بيلن تركي تيل ني بايليك و غنامند ليكي نينگ آشكار ايتادي و محاكمه اللغتين ده اوزبيكي تيل ده يراتگن علم هنري و بديعي اثر لرين معرفي قيليش دين كيين يازا دي:

«يانا داغي رسايل غه قلم اوروب مين، و مكاتيب غه رقم اوروب مين كه فارسي سحر ساز لار و پهلوي افسانه پرداز لار هم اندا اوراق آراسته و اجزا پيراسته قيليب دور لاركيم دانا حكم عدالت يوزيدين كوز سالسه و بو رونغي فارسي و سونگغي تركي لطايف و وقايعيدين بهره آلسه حكم سورار زماني دا، و هر قايسي نينگ مرتبه سي ني تعيين قيلور اواني ده اميديم اولدورور و خياليم غه انداغ كيلور كيم سوزيم مرتبه سي  اوج دين قويي اينماگاي، و بو ترتيبيم كوكبه سي اعلي درجه دين اوزگا يريني بيكانمگاي.» نوايي اوز اثر لريده توركي تيلده بار تجنيسات تزاد لار و خلق اراسيده گي  منظوم و منثور مقال لر و اصطلاح لر و باشقه نوع تركيب لردن كينگ فايده لنه دي. او استاد صفتي ده تركي گوي يازووچي لرگه تورك ـ اوزبيك تيلي نينگ بايليك لري دن فايده لانيش ني كورساتدي.

نوايي محاكمه الغتين ده  تركي تيل نينگ لفظي ده وسعت و ميداني ده فسحت بارليغي نينگ بيان قيليب طبع اهلي گه بونداي توصيه قيلادي:

«آندين سونگراكيم ترك تيلي نينگ جامعيتي مونچه دلايل بيله ثابت بولدي، كيراك ايردي كيم بو خلق اراسيدين پيدا بولغان طبع اهلي صلاحيت و طبع لرين اوز تيل لاري تورغاچ اوزگا تيلي بيله ظاهر قيلماسه لار ايردي، و ايشگا بويور ماسه لار ايردي واگر ايكالاسي تيل بيله آيتور قابليت لاري بولسه، اوز تيل لاري بيله كوپراك ايتسه لار ايردي. و يانا بير تيل بيله آزراق ايتسالار ايردي واگر مبالغه قيلسالار ايكالاسي تيل بيله تينگ ايتسه لار ايردي. بو احتمال غه خود يول بيرسه بولماس كيم ترك اولوسي نينگ خوش طبع لاري، مجموعي سارت تيلي بيله نظم آتقايلار و بالكل ترك تيلي بيله ايتماغايلار، بلكه كوپي ايتا آلماغايلار و ايتاسلارهم سارت تيلي بيله نظم ايتقان ديك، فصيح ترك لار قاشيدا اوقوي اوتكارا آلماغايلار و اوقوسولار هر لفظ لاريغه يوزعيب تاپيلغاي و هر تركيب لاريغه يوز اعتراض وارد بولغاي.»

اوزبيك يازووچي وضيالي كيشي لرني آنه تيل لري نيگ مكمل بيليش لري اوچون و بوتيل ني قيمت ليك و يا شورون خزينه و گنجينه لري نينگ ياروتيش و نهايت ده چيبرليك و مهارت بيلن بوتيل گه هنري و بديعي آثار يراتيش گه دعوت قيلادي. نوايي بو يول ده اولرگه ياردم بيريب يول كورساتگن. نوايي اول كيشي لرني كيم اوز آنه تيل لري گه كم بها بيريب بوتيل نينگ بير قيين و جامد تيل بيليب بو تيل ده هنري علمي و ادبي آثار يراتش ممكن ايمس ديب دعوا قيلگن لرني قتيغ انتقاد آستيده آله دي او اوزبيك ادبي تيلي نينگ رونق آليشي اوچون باشله گن كوراش لريني اوز زمانه سيده بير اساسي ايش بيلادي.

نوايي بو فكر ني سد سكندري ده بونداي بيان ايتادي:

قايو ايش كاكيــــم رايي عازم بولور

ظفر يـــــار دولــــت مـلازم بولور

تيكن ساري كيم قول اوزاتــور نهفت

قوليغه كيرار غنـــــچه نا شگـــفت

كه اي بلبـــــــل زار الحـــان سرا

ولي سوز رياضـــيدا داستــــان سرا

نوا ايچره مينگ لحن سازينـــگ قني

دساتين خـــــاطر نواز ينــــگ قني

سنگا آنچه حـــق لطفــي واقع دورور

كه تا ترك الفــــاظي شـــايع دورور

بوتيل بيرلا تا نظـــم ايرور خلق ايشي

يقين قيلما ميش خلق سنينگ ديك كيشي

يازوچي: احمد نور خديم زاده

امير علي شير نوايي نينگ ترک سيورليگي و تيل سيورليگي

نوايي اسلام مدنيتي چاغلريده ترک تيلي ني و ترک لر نينگ ملي عادت  لري ني اوزگه تيل و عادت لر دن کيله ياتگن ضرر لر دن قوتقرماق اوچون کورشگن بويوک بير عالم دور .

نوايي نينگ ترک تيليگه و ترک ادبياتيگه قيلگن خدمت لري ني بيلماق اوچون مغول لر نينگ اورته آسيانينگ  فتح ايتيشلري بيلن ترک تيلي و ادبياتي ني قر شيليشگن قينچيليک لر ني بيلماق کيرک .

ترک لر اسلام گه يوز کيلترگن دن سونگره عرب و فارس کلتوري بيلن قرشي لشگنلر نتيجه ده ينگي  بير لهجه اورتگه کيلدي. بو خاقانيه  لهجه سي تيمور زمانيگه  چه يعني 14نچي عصر نينگ سونگلر يگچه دوام قيلدي .بوتيل بيلن اورته آسيا و اورته آسيانينگ شمالي و جنوبي ده گي مسلمان  ترک لر اراسيده  هم سوز يوريتيلرا يدي .

چنگيز اوغيلري چغتاي ترکستان و خراسان نينگ فتح قيلگندن سونگره خاقانيه لهجه سي چغتاي آتيني آلدي 14نچي عصر ده يازيلگن شعر و اثر لر ترک ادبياتي ني اينگ مهم و اوزاق عمر ليک اثر لري دن   بوليب کيلگن دور چغتاي لهجه سي 15نچي عصر دن (17نچي )عصر گه چه اينگ پارلاق چاغلري ني يشيب باره دي .

مغول لر اورته آسياني  قوليگه آلگندن  سونگره مسلمان بولمگن  مغول و ترک لر هم باشقه يير لر دن اورته آسيا گه کيليب حيات کيچيردي لر .

بولر آره سيده اويغارلردن باشقه ترک تبارلراوقوماق و يازيشني بيلمس ايدي . بوتون بوينگي کيلگن لر ي باشقه چه سوزلري کيلتردي .

بو واقعه آلدن گه لهجه ني کوچسيز قيلدي و ينگي کيلگن . مغول و ترک لر اسلام گه يوز کيلتيرگن چه چغتاي لهجه سي کوندن کونگه اعتبارني قولدن بيردي . نتيجه ده تيمور سراي لريده و ترک مغول لر هم فارس  ادبياتي دن فايده لنماققه باشله دي لر فارس تيلي يوکسليب  خاقانيه  وچغتاي لهجه سي بولسه زمان  آقميده کوچنه قالدي . تيمورلر دوري ده ترک تيلي ني بوقينچيليک لر دن قوتقرماق اوچون چغتاي  شاعر لريدن مولانا لطفي و سکاکي کبي اولوغ شاعر لر قزغين کورشيب قيمتلي اثرلر يازگن لرينه شوندي  باشقه ترک شاعرلري هم ترکي تيليدن باشقه تيل لر ده شعر و اثر لر يرتگن  دور.

اوشبوحادثه لريدن اوشل زمانينگ احساسلي بليمدانلري ترک تيلنينگ باي ايتيش اوچون مبارزه ايتگن لر.انه شو مناسبت بيلن نوايي ترک تيليني فارس تيليده استونليگني ثابت قيلماق اوچون محاکمه الغاتين عنوان آتيده ارزشلي اثر يازيش ني ترجيح بيرگن.

ادبياتيميزنينگ اوچ بيوک عالم و مليت چيسي اينه بيلکه قآن محمود کاشغري و عليشير نوايي دور. نوايي نينگ عالي ايستگي دنيا بوييچه ترک لري نينگ کلتور و ادبيات واسطه سي بيلن بير لش تيرماق ايدي.

اسلام و ايران فکر ياتي نوايي نينگ روحيده بار بولسه هم او ملي تيليني سيوگن بوتون کوچي بيلن ترک ادبياتيگه خدمت قيلگن و بو اعتبار بيلن تاريخ ده اوينگن مستثني رولني شورگه بارگني او اثرلريدن لسان الطيريده بوندي ايتگن(جهان ده ترک ادبياتي بيرق ني کوترماق بيلن ترک لرنينگ بير ملت و جامعه ايتسم.) ديب افتخار قيلماق ده دور.نوايي اثر لريدن فرهاد شيرينيده: (هيچ بيرلشکري بولمسه هم هر تمانگه ايبارگن اثرلري بيلن چين حدودن تبريزگه چه فتح قيلگنيني سوزلر.)

اوقلچيز يالغز قلم بيلن يورک لر يورتني تسخير قيلگن دور.آنه تيلني کوپ يخشي بيلگن ني سببلي قرشيلشگن بعضي قيين چيليکلردن قوتقرماق اوچون کورش آليب بارگن.

چونکه ترک تيلي تويق لر، مجازلر، قافيه لر و فعللرتيلي دورمس و معني ينشگه ليگي فعل بايليک لري و بولربيلن افاده امکانلريني غني بولگني اوچون ترک تيلني عجم تيلدن اوستون بولگني ني باشقه لرگه هم قبول قيلد يرگن دور.

بوايش کوپ هم قوللي بولمگن.

نوايي نينگ بوفکرني تنقيرقلگن لرهم بار.نوايي ترک شاعر لريني فارس ده شعر يازش لري کبي ترک تيليده هم اثر لريازش لرني ايسته ماقده. اوندي ايمس که نوايي نينگ هدفي بوتون مطلب لر ترکي تيليده يازلسه .انه شوندي باعث دن نوايي اوز يازولريده عربي و فارسي سوز لردن فايده لن گن.

اواثر لريدن محاکمه اللغتين ده ترک تيلي بيلن فارسي تيلي ني قياس ايتيب بوندي دييدي.

ترک لر بيلن فارسي لر بير ييرده کتته کيچيک تينگ يشر لر. ارا لريده هيچ بير فرق يوقدور. اما ترک لر فارس تيلي ني آنه تيل لري کبي سيزب شعر و اثر لر يازماقده دورلر. فقط فارس لردن هيچ بيري ترک تيلي ني گپ لشيب بيلمز لر بيلسه لر هم يوزده بيري بيليب ترک بولمگني ايلک سوز لريده بيلينه دور.

فارس تيلي چوقور و يوقاري سويده موضوع لرني افاده يتماقدن عاجز .فقط ترک تيليده اوندي کلمه لر بار دور که عالم لر تمانيدن ترجمه بولمزايسه مفهومي بيلن مزينه ترک تيليدن فارس تيليگه انچه سوزلر اوتب گن دور مثال:

بابه، ده ده ، خاتون ، چکش ، سنجاق ، بيرق کبي ينه سوماق کبي مهم بيرفعل ني ايکي کلمه بيلن (دوست داشتن ) ديب افاده ا يتر لر.

ترک تيليده هر جنسيده بير آتي بولگن اوردک ني فارسي ده مرغابي ديماقده دورلر.

بيز لرده ايسه اوردک ني در کي گه سونا، ماده سيگه بورچين و چورک آلمه باش چقر قند تيمور قند الپگه باغچل کبي اسم لري کلگيسگه بار دور.

نوايي ترک تيليده شونگه اوخشش آنچه گرامر باي ليک لرني بارليگني ايتيب اوز زمانيگه چه بولرني هيچ کيم تمانيدن ايتلمگن ني ادعا يتگن دور.

حضرت نوايي دن الهام آلگن انه شوکيشي نينگ کورشلريني مقدس بيلب شويولده سوز يورتگن يازره شاعر يقين گينه زمانده بيز لرگه وداع قيلگن مرحوم استاد عبدالحميد آگه اولکه دن اوزاقده حيات کيچيرماقده بولگن حرمتلي ايرگش اوچقون حرمتلي عالم لبيب حرمتلي اشرف عظيمي حرمتلي    محمد امين متين حرمتلي عبدالکريم بهمن کبي قيمتلي کيشيلر نينگ آلتين اثر لريني اوقوماق اولربيلن يقين دن تا نشقماق بيز افغانستان ترک لري اوچون مقدس بيروظيفه بولسه کيرک د يب توشيمنه من !

 تيا رله گن بابر" ايلغار"        

اميرعليشرنوايي «خمسه » سي نينگ «فرهاد و شيرين» مثنوي سيگه قيسقه بيرقره ش

هربيرملت اوزي نينگ تيلي ، ادبياتي ، تاريخي ، فرهنگي ومعنوي بايليک لري بيلن تيريک دير. تورک اوزبيک ملتي ايسکي باي فرهنگ ومعنوي خزينه لرايگه سيدير. اوشبوايسکي وقديمي معنوي بايليک ني اويشي وجهانی اهميت گه ايگه بوليشي يوليده اولوغ متفکرعليشيرنوايي نينگ علمي ادبي ايش وخدمت لري کتته دير.

       نوايي تورک – اوزبيک ملتي نينگ تيل وادبياتي تا باره ترقي ايتيب يشنه ييشي اوچون کوچ وقدرتي باريچه کوره شدي وهاريمس ايش و فعاليت آلغه آليب باره دي اونينگ(30) دن آرتيق علمي – ادبي اثرلري ادعاميزنينگ يارقين گواهي بوله آله دي .

       سوزاقليمي نينگ استادي اوزي نينگ برچه يازيشمه لري اينقسه «خمسه» سي بيلن جهان ادبياتي جمله دن تورک – اوزبيک ادبياتي تاريخي خزينه سيگه اينگ ارزشلي حصه قوشدي .

      نوايي «خمسه» بوتون جهان بويلب ارزش واهميت کسب ايتيب کيلماقده .

      «خمسه» کلمه سي عربچه سوزبوليب ، بيش يا بيشته ليک معني سيني بيلديره دي . شونينگ اوچون «خمسه» يازيش عنعنه سيگه کوره نوايي بيرينچي کيشي بوليب ، تورک – اوزبيک ادبي تيلي و ادبياتي ده «خمسه» يازيش گه کيريشيب ، بيش داستان دن عبارت «خمسه» کتابيني يازدي .

      نوايي «خمسه» سي «حيرت الابرار» ، «ليلي و مجنون» ، « فرهادوشيرين» و «سد سکندري» ناملي مثنوي کتاب لريني اوزايچيگه آله دي .

       اولوغ آذربايجان شاعري نظامي گنجوي ، اتاقلي هند شاعري اميرخسروبلخي – دهلوي کبي اولکن سوزهنرمندي نينگ خمسه لريدن الهام آليب :

ايماس آسان بوميدان ايچره تورماق                                            نظامي پنجه سيغه پنجــــه اورماق

نظامـــي ايردي انـــداق پيل  والا

که چيکتي گنج گوهــر ميـــلي بالا

ايککي پيل بولسه خســرو يانطامي

ايرور يوز پيل چاغليـــق پيل جامي

      ديب سلف لريگه نسبتاً اخلاص وحرمت بيلديرگن حالده اولرنينگ بعضي بيرکم چيليک لريني آچيق – آيدين فاش ايته دي .

      نوايي«خمسه» سي اينقسه اونينگ «خمسه» سيگه قره شلي ايککينچي مثنوي (فرهاد و شيرين) آرقه لي بيربويوک معنوي انقلاب ني اورته گه کيلتيرگن . اوباشقه هربيرکيشي دن آلدين وکوپراق ايل – اولوس دردي ، قيغو – المي ، رنج وتويغو لريدن قتتيق قيغو ديب ، ايزيليب ، الملي بوليب ، اولوس تينچ وتاتوحيات کيچريش، ساغ وايسان بوليشي، خوش ليک سيونيشي دن سيونيب ، خوش بوليب ، ظلمت وقرانغوليک، کلفت ومشقت ظالم ليک وستمگرليک عدالت سيزليک وتينچ سيزليک ، اوروش و نفا ق وباشقه يمان خصلت وحرکت لرني قرالب اوزنفرت و انزجاريني بيلديره دي .

      نوايي اوشبو ايلغارانسان ، يعني انسان وانسانيت گه خدمت قيليش ، انسان وانسانيت ياولري مقابليده هاريمس کوره ش ، صداقت وصميميت ، سيوگي ووفا مظلوم لرگه مهربان بوليش ايزگو ارمان وايسته ک لرني ايلگري سوريش اوچون فرهاد سيما سيني تنلب آله دي و فرهادني ايل – اولوس گه مهربان و غمخوار، عشق و سيوگي ده پاک ، صادق و وفالي قهرمان عاشق کيشي صفتيده تصويرلب فرهاد يول يوروغي و خط – حرکتي ني اولوغله يدي وتوصيف ايته دي .

     عليشيرنوايي ، عشققه بوالهوس ، ظالم و غدار خسرو پرويزني قرالب اونينگ خط – حرکت لري ناتوغري  ، قيلميشي خطا و غدر ، ظالم وجفا ، اوروش الاويني يانديروچي ، گناه سيزمظلوم لرنينگ قانيني توکوچي ياوزکوچ و ستم قيلوچي خاين پادشاه ديب تقبيح ايته دي ، خسرو و خسرو کبي لرني مقتاوچي وداستانلريگه ياش قهرمان لرجمله سيدن حسابلاوچي کيشي لرني خالصانه تنقيد ايته دي .

 پوهنمل سيد نورالله «امينيار» 

 
< بعد   قبل >